سه شنبه - 2018 نوامبر 13 - 5 ربيع الاول 1440 - 22 آبان 1397
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 94489
تاریخ انتشار : 17 بهمن 1394 15:33
تعداد بازدید : 864

اوس و خزرج: دو قبیله بزرگ مدینه در زمان هجرت پیامبراکرم صلوات الله علیه

اوس و خزرج فرزندان حارثة بن ثعلبه، از عربهای یمنی قبیله اَزْد بودند. از پیشینه آنها در یمن تا نحوه انتقال و استقرارشان در یثرب جز گزارشهایی افسانه گونه در منابع قرن سوم اطلاعات قابل اعتمادی در دست نیست[۱] که ابن هشام کامل ترین آنها را در اثر خود التیجان آورده است. مطالعات باستانشناسان و دیگر محققان معاصر هم به اتفاق نظری در این زمینه منتهی نشده است.[۲]

از طرف دیگر عمده آیات مدنی قرآن، پس از اسلام دو قبیله و تبدیل یثرب به پناهگاه مهاجران نازل گردید و از این رو بسیاری از آیات مدنی به صورتی با این جامعه، اعضا و مسائلش در ارتباط است.

سکونت در یثرب

اوس و خزرج که در انتساب به مادرشان به آنها بنی قیله نیز می گفتند.[۹] در جوانی و پیش از آنکه به قبایلی مستقل تبدیل شوند به یثرب آمدند. پدرشان، حارثه پس از ورود به منطقه، طی پیمانی با حاکمان یثرب اجازه یافت در حومه یثرب بماند؛[۱۰] اما به مرور زمان که جمعیت آنها قدری افزایش یافت، توانستند در یثرب برای خود جایی بیابند.[۱۱] از این مقطع تا مدتهای مدیدی از اوس و خزرج اطلاعات چندانی وجود ندارد. تنها می توان گفت با توجه به پسران بیشتر خزرج، جمعیت آنها سریع تر از اوس افزایش یافت تا این که به عنوان قبایلی مستقل، مدتی را نیز تحت حاکمیت حاکمان یهودی ازدی تبار[۱۲] یثرب سپری کردند.[۱۳]

مطمئن ترین راه برای تعیین مدت زمان سکونت بنی قیله در یثرب، محاسبه نسلهای آنان است. با بررسی نسب نامه های انصاریان معاصر با پیامبر، مشخص می شود که 11 تا 17 واسطه میان آنان و اوس و خزرج وجود دارد، بر این اساس می توان حدس زد که آنان دست کم 400 سال در یثرب سکونت داشته اند. این حدس با اخبار حاکی از حکومت چند صد ساله خُزاعه در مکه[۱۴] و غَسانیان در شام[۱۵] همخوانی دارد.

در آستانه ظهور اسلام اوس و خزرج از یک قبیله فراتر رفته، هر یک به چند واحد مستقل قبیله ای تفکیک شده بودند. برخی از این زیرشاخه ها هم از یثرب کوچ کردند؛ به عنوان نمونه بنی قُطْن بن عوف بن خزرج به منطقه عمان مهاجرت کردند.[۱۶]

 

از آنجا که ازدیان پیش از انشعاب و رسیدن به شام، در یمن از چشمه غسان نوشیدند اوس و خزرج هم جزو غسانیان شمرده می شدند؛ اما بعدها از محدوده این لقب خارج شدند، زیرا تنها مهاجران ازدی شام غسان خوانده شدند.[۱۷] شواهدی از ارتباط غسانیان شام و قبیله خزرج در یثرب وجود دارد. بخشهایی از خزرج چون بنوجردش بن حارث[۱۸]، بنو عامر بن مالک الاغرّ[۱۹] و بنو عُدَی بن کعب[۲۰] و نیز بنو عوف بن زُرَیق[۲۱] به شام رفته به غسانیان پیوسته بودند. ابن حزم، ابوجبله حاکم غسانی شام را نیز از تبار خزرج دانسته[۲۲]؛ امّا سَمْهودی ضمن ردّ این خبر، وی را فردی خزرجی معرفی کرده که نزد غسانیان شام از اعتباری برخوردار بود.[۲۳] کمتر از 100 سال پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله، مالک بن عجلان خزرجی از غسانیان شام بر ضد حاکمان یهودی یثرب کمک خواست و طی توطئه ای شماری از سران و بزرگان یهودی یثرب کشته شدند و دارایی آنان در اختیار بنی قیله قرار گرفت.[۲۴] حمایت غسانیان تابع روم که در این زمان عمدتاً مسیحی شده بودند، از مالک بن عجلان و اوس و خزرج در برابر حاکمان یهودی یثرب را می توان در راستای گسترش آیین مسیحیت بر ضد کیش یهود دانست، به ویژه آنکه همزمان در جنوب حجاز و در یمن همین فرایند با حمله حبشی های مسیحی به یمن دنبال شد. گسترش آیین مسیحیت در یمن، حجاز و شام زمینه نفوذ بیشتر امپراتوری روم شرقی و در نتیجه تسلط آنها بر راههای تجاری را افزایش می داد.[۲۵]

آیه 89 سوره بقره/2 که حکایت از امید یهود به پیروزی بر اوس و خزرج با ظهور پیامبر موعود دارد می تواند ناظر به همین مقطع باشد:[۲۶] «ولَمّا جاءَهُم کِتبٌ مِن عِندِاللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُم وکانوا مِن قَبلُ یَستَفتِحونَ عَلَی الَّذینَ کَفَروا فَلَمّا جاءَهُم ما عَرَفوا کَفَروا بِهِ فَلَعنَةُ اللّهِ عَلَی الکفِرین». (سوره بقره/2، 89)

بنا به نقل سَمْهودی در این زمان تیره های اوس و خزرج با تصاحب و توزیع برخی زمین های کشاورزی و قلعه های یثرب هر یک در محلی مستقر شدند و این وضعیت تا هجرت پیامبر با اندک تغییری پابرجا بود. آنان همچنین برای تثبیت موقعیت خود موجی از قلعه سازی را به راه انداختند.[۲۷]

روابط اوس و خزرج

در منابع تاریخی جنگهای متعددی را به اوس و خزرج نسبت داده اند. از میان 13 درگیری که ابن اثیر گزارش کرده، 7 درگیری میان شاخه ای از اوس با شاخه ای از خزرج روی داده است. از 6 نبرد دیگر به جز جنگ بُعاث که به اتفاق مورخان میان تمامی شاخه های اوس و خزرج روی داده یعنی درگیری سمیر، ربیع، بَقیع، فُجارِ اول و فجار دوم هم اطلاعات تفصیلی از حضور شاخه ها و زیرشاخه های اوس یا خزرج وجود ندارد و صرفاً گفته شده که این جنگ میان اوس و خزرج روی داده است.[۳۱] در 7 درگیری خرد میان شاخه های اوس و خزرج، بنو سالم بن عوف، بنی مازن بن نجار (دو بار)، بنی مالک بن نجار، بنی نجّار و بنی حارث (دو بار)، از خزرج و بنی عمرو بن عوف (دوبار)، بنی وائل، بنی ظفر، بنی عبدالاشهل، بنی امیّة بن زید و بنی جَحجَبی از اوس وارد درگیری شده بودند.[۳۲]

گاه شاخه های اوسی یا خزرجی با یکدیگر درگیر می شدند؛ به عنوان نمونه در حادثه ای بنوحبیب و بنو بیاضه که هر دو خزرجی اند بر ضد مجموعه خزرجی دیگر به نام بنوحبیب پیمان بسته اند.[۳۳]

با توجه به نام تیره های متفاوت در گزارشها، می توان نتیجه گرفت که پس از افزایش جمعیت، شکل گیری تیره ها و غلبه بر حاکمان یثرب، محدودیت منابع و تضارب منافع زمینه برخوردهای جزئی اولیه را فراهم آورد تا این که در آستانه هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به رویارویی کل اوس و خزرج در جنگ بعاث انجامید.

آیین ها و مناسک

1.بت پرستی:

اوس و خزرج همچون دیگر شاخه های ازدی ساکن در یمن رب النوعهای گوناگونی داشتند.[۳۴] نسبت دادن تغییر آیین ابراهیم و رواج بت پرستی به عمرو بن لُحی، حاکم خزاعی مکه نشان از ارتباط مستقیم بت پرستی با مهاجرت ازدیان از یمن به حجاز و شام دارد.[۳۵] قبایل منتسب به اَزْد چون غسّان، خُزاعه و اوس و خزرج همگی بت مَنات را می پرستیدند.[۳۶] بت منات، الهه قضا و قدر بود و حاجات آنان و به ویژه بارش باران را برآورده می کرد[۳۷] و از این رو در ساحل دریای سرخ در منطقه مُشَلَّل و در جایی به نام قدید قرار داشت.[۳۸] درباره دیدگاه کامل آنها درباره منات اطلاعاتی در دست نیست؛ همچنین مشخص نیست که ایشان چه تصوری از «الله» داشتند و آیا مانند قریش خالق بودن الله را باور داشتند یا نه زیرا آن دسته از آیات قرآن که به دیدگاه کافران درباره الله می پردازد همگی مکی است و درباره اهل یثرب به ما کمکی نمی کند.

بنابر برخی گزارشها آنان در خانه های خود در یثرب نیز بتهایی داشتند و معمولاً در آن عصر خانه و خاندانی نبود که از بت تهی باشد.[۳۹] بسیاری از بتهای یثرب از چوب بود.[۴۰] منابع به بتهای فراوانی میان تیره های اوسی چون بنی عبدالاشهل[۴۱]، بنی واقف[۴۲]، بنی حارثه[۴۳]، بنی بَیاضه[۴۴]، بنی خَطْمَه[۴۵] و نیز تیره های خزرجی چون بنی سلمه،[۴۶] بنی مالک بن نجار[۴۷]، بنی عُدی بن نجار[۴۸] و بنی ساعده[۴۹] اشاره کرده است.

با ورود پیامبر به مدینه تقریباً تمامی تیره های خزرجی و بسیاری از تیره های اوسی مسلمان شدند؛ امّا تیرهای دیگر اوسی چون بنی واقف، بنی خَطْمَه، بنی وائل و بنی امیه که به آنها اوس مَنات گفته می شد.[۵۰] تا سال پنجم هجری به بت پرستی خود ادامه دادند.[۵۱] انجام دادن مناسک حج می تواند نشان از اثرپذیری ایشان از آیین ابراهیمی پس از هجرت باشد.

آنها در ماه ذی الحجه احرام بسته، به مکه می رفتند و پس از طواف و وقوف در عرفه و منا مکه را به قصد منطقه مُشَلَّل در ساحل دریای سرخ ترک می کردند و پس از ذکر تلبیه منات، طواف و قربانی، سرهای خود را تراشیده، از احرام بیرون می آمدند.[۵۲] آنها برای منات چنین تلبیه می گفتند: «لبیک، اللهم لبیک، لولا ان بکرا دونک...».[۵۳]

چون بر صفا و مروه بتهایی نصب شده بود که آنها اعتقادی بدان نداشتند، سعی بین این دو کوه را تعظیم این بتها شمرده و آن را انجام نمی دادند و به همین رو پس از اسلام نیز، سعی میان صفا و مروه را از مصادیق شرک می دانستند و از سعی پرهیز می کردند که آیه 158 سوره بقره/2 نازل شد و سعی را بخشی از مناسک حج دانست:[۵۴] «اِنَّ الصَّفا والمَروةَ مِن شَعائِرِاللّهِ فَمَن حَجَّ البَیتَ اَوِ اعتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ اَن یَطَّوَّفَ بِهِما و مَن تَطَوَّعَ خَیرًا فَاِنَّ اللّهَ شَاکِرٌ عَلیم». (سوره بقره/2، 158)

همچنین گزارش شده که آنها هرگاه به قصد حج یا عمره احرام می بستند، تا پایان مناسک زیر سقف نمی رفتند، از این رو هنگام ورود به منازل برای آن که از زیر سر در خانه عبور نکنند از روی دیوار یا از شکاف آن وارد خانه می شدند. برخی این امر را به گروهی از آنان نسبت می دهند.[۵۵]، در حالی که دیگران آن را در میان تمامی اوس و خزرج رایج می دانند.[۵۶] این سنت از سوی بعضی از انصار پس از اسلام نیز تکرار شد که آیه 189 سوره بقره/2 آنان را از این کار بازداشت و آن را امری ناپسند دانست.[۵۷]: «...و لَیسَ البِرُّ بِاَن تَأتوا البُیوتَ مِن ظُهورِها و لکِنَّ البِرَّ مَنِ اتَّقی وَأتوا البُیوتَ مِن اَبوبِها واتَّقوااللّهَ لَعَلَّکُم تُفلِحون».

2.مسیحیت:

درباره رواج مسیحیت در یثرب اطلاعات تاریخی محدودی، از جمله گزارشهایی از تأثیر تاجران مسیحی بر جوانان یثرب و تغییر کیش آنها به مسیحیت در منابع اسلامی وجود دارد.[۵۸] ابوعامر اوسی و ابوقیس بن اَسْلَت خزرجی از بزرگان اوس و خزرج، در زمان مهاجرت پیامبر به مدینه تحت تأثیر مسیحیت بودند.[۵۹] و از این رو و با توجه به تأثیر عمیق بزرگان قبایل بر اعضای قبیله خود، امکان گرایش برخی از اوس و خزرج به مسیحیت وجود داشت. احتمالاً پس از حمایت غَسانیان از اوس و خزرج، رواج مسیحیت در یثرب شتاب بیشتری گرفته است.

برخی از آیات سوره بقره که نخستین سوره ای بود که در مدینه نازل شد و همچنین آیات دیگری نیز می توان به وجود جمعیت مسیحی در یثرب که در آن زمان تنها منطقه مسلمان نشین بود پی برد. خداوند در آیات 111-112 سوره بقره/2 از پیامبر خواسته است از مسیحیانی که می پندارند تنها آنان در آخرت رستگار و اهل بهشت اند برهان بخواهد: «و قالوا لَن یَدخُلَ الجَنَّةَ اِلاّ مَن کانَ هودًا اَو نَصری تِلکَ اَمانِیُّهُم قُل هاتوا بُرهنَکُم اِن کُنتُم صدِقین* بَلی مَن اَسلَمَ وَجهَهُ لِلّهِ وهُوَ مُحسِنٌ فَلَهُ اَجرُهُ عِندَ رَبِّهِ ولا خَوفٌ عَلَیهِم ولا هُم یَحزَنون».

او همچنین موظف شد برای رضایت مسیحیان نکوشد، زیرا آنان ایمان نخواهند آورد: «و لَن تَرضی عَنکَ الیَهودُ ولاَالنَّصری حَتّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُم قُل اِنَّ هُدَی اللّهِ هُوَ الهُدی ولئِنِ اتَّبَعتَ اَهواءَهُم بَعدَ الَّذی جاءَکَ مِنَ العِلمِ ما لَکَ مِنَ اللّهِ مِن ولِیّ ولا نَصیر». (سوره بقره/2، 120)

خداوند در آیه 82 سوره مائده/5 مسیحیان را از دوستان نزدیک مسلمانان می خواند که خطری از جانب آنان مسلمانان را تهدید نمی کند: «اَشَدَّ النّاسِ عَدوةً لِلَّذینَ ءامَنُوا الیَهودَ والَّذینَ اَشرَکوا ولَتَجِدَنَّ اَقرَبَهُم مَوَدَّةً لِلَّذینَ ءامَنُوا الَّذینَ قالوا اِنّا نَصری ذلِکَ بِاَنَّ مِنهُم قِسّیسینَ ورُهبانًا واَنَّهُم لا یَستَکبِرون». برآیند آیات فوق نشان از وجود جمعیت مسیحی در یثرب دارد. شاید بتوان انعکاس نیافتن اخبار آنها در منابع را به دشمنی نکردن آنها با پیامبر مرتبط دانست.

3.یهودیت:

برخلاف آیین مسیحیت، درباره آیین یهود و رواج آن در میان اوس و خزرج اطلاعات بیشتری وجود دارد. در ریشه یابی روابط آنها با یهود، نشانه هایی از ارتباط نیاکان اوس و خزرج با کاهنان یمن وجود دارد.[۶۰]

نخستین و جامع ترین سند درباره یهودیان یثرب عهدنامه ای است که پیامبر در آغاز ورود خود به مدینه میان تیره های گوناگون بسته است.[۶۱] در این عهدنامه صریحاً به یهودیان تیره های مختلف خزرج چون بنی عوف، بنی نجار، بنی ساعده، بنی حارث و بنی جُشَم اشاره شده و درباره اوس به عنوان کلّی «یهود اوس» تصریح شده است که بیانگر رواج گسترده آیین یهود در یثرب است.

درباره علت گرایش آنها به یهودیت می توان از معاشرت طولانی آنها با یهودیان به عنوان عمده ترین عامل اشاره کرد، هر چند مورخان و مفسران مسلمان سعی کرده اند در این زمینه عللی برشمارند؛ به عنوان نمونه برخی روایات تفسیری یکی از عوامل تشدید گرایش اوس به یهودیت را استفاده اوسیان از دایه های یهودی برای نوزادان و کودکانشان ذکر کرده اند.[۶۲] بی شک گرایش به یهودیت در میان اوس شتاب بیشتری داشته به گونه ای که بنا به روایت مجاهد جوانان اوسی به یهودیت متمایل بودند.[۶۳]

این امر را باید مرهون روابط نزدیک جغرافیایی میان اوس با یهود یثرب و نیز روابط و پیمانهای سیاسی عهد جاهلی دانست. اوسیان همراه با قبایل همپیمان خود یعنی بنی نضیر و بنی قریظه در یثرب بالا (عالیه) می زیستند، در حالی که خزرج در یثرب پایین مستقر بودند.[۶۴] این مجاورت زمینه ارتباط بیشتر و نزدیک تر آنها را فراهم می آورد تا جایی که به برقراری پیمانهای سیاسی انجامید و اوسیان بر ضدّ خزرج با بنی نضیر و بنی قریظه پیمان بستند.[۶۵] این ارتباط بیش از پیمان خزرج با بنی قینقاع موثر بود زیرا بنی نضیر و بنی قریظه خود را از آن رو که نسب به هارون می رساندند کاهن می نامیدند و اعتبار مذهبی خاصی برای خود قائل بودند، در حالی که در مورد بنی قینقاع چنین ادعایی وجود نداشت.[۶۶]

البته یهودیان خزرجی در منابع کمتر نمایان اند. برخی گزارشهای پراکنده از یهودانی در تیره های خزرجی چون بنی نجار[۶۷] و بنی زُرَیق[۶۸] خبر می دهد. برجسته ترین خبر در این باره از یک یهودی خزرجی است که می خواست با جادو به پیامبر صدمه زند.[۶۹]

اعضای دو قبیله اوس یا خزرج برای حل و فصل دعاوی خود به کاهنان یهودی مراجعه می کردند.[۷۰] و زمانی که زنی از آنها نگران مرگ نوزاد یا کودک خود بود، نذر می کرد در صورت بهبودی فرزند خود را یهودی کند.[۷۱] این گزارشها به خوبی از اعتبار مرجعیت آیین یهودی در میان آنها حکایت دارد.

اوس و خزرج تحت تأثیر یهود به محدودیت هایی در روابط جنسی خود با همسرانشان ملتزم شده بودند و گمان داشتند در صورت عدم توجه به این مسئله بینایی جنین آسیب خواهد دید. آیه 223 سوره بقره/2 در این باره نازل شد و چنین محدودیت هایی را بی اساس دانست:[۷۲] «نِساؤُکُم حَرثٌ لَکُم فَأتوا حَرثَکُم اَنّی شِئتُم وقَدِّموا لاَِنفُسِکُم واتَّقوا اللّهَ واعلَموا اَنَّکُم مُلقوهُ وبَشِّرِ المُؤمِنین = زنانتان کشتزارهای شمایند، هرگونه خواستید به کشتزار خود درآیید...».

گسترش اسلام در میان تیره های اوسی و خزرجی

روایاتی متعدد و گاه متعارض درباره نخستین مسلمانان یثربی وجود دارد. بنا به روایت مشهور ابن اسحاق نخستین کسانی که به پیامبر ایمان آوردند 6 تن از خزرجیان بودند (دو تن از بنی نجار، سه تن از بنی سلمه و یک نفر از بنی زریق) که در مراسم حج در سال یازدهم بعثت با پیامبر آشنا شدند و پس از شنیدن سخنان ایشان، به ویژه اشاره وی به وعده یهودیان یثرب به ظهور پیامبر، ایمان آوردند.[۷۳] البته در این دوره بزرگان اوس نیز مخاطب دعوت پیامبر قرار گرفتند؛ اما آن را اجابت نکردند. در مورد بزرگان اوس چون سُوید بن صامت که پس از حج و دیدار پیامبر در نبرد بعاث در یثرب کشته شدند نقل شده که به هنگام مرگ در عرصه نبرد مسلمان از دنیا رفتند.[۷۴] شاید بتوان گفت چنین نقلهایی بیشتر زاییده رقابت های قبیله ای است. به موازات روایت ابن اسحاق، موسی بن عُقْبَه به نقل از عُرْوَة بن زبیر نخستین مسلمانان را 6 خزرجی و دو اوسی دانسته است.[۷۵]

 

در حج سال بعد (دوازدهم بعثت) 12 مسلمان که دو تن اوسی و بقیه از خزرج بودند پس از دیدار با پیامبر از وی خواستند بیعت با آنها را به سال بعد موکول نکند، از این رو در بیعت خود با آنها، تعهداتی اخلاقی و اعتقادی از آنها گرفت که به بیعت عقبه اول شهرت یافت.[۷۶] ( => بیعت عقبه) آنها پس از بازگشت به یثرب با پیامبر مکاتبه کردند؛ گویا اختلافی درباره این که چه کسی از اوسیان یا خزرجیان نماز جماعت را امامت کند، رخ داده بود.[۷۷]، افزون بر این آنان به مبلغی نیاز داشتند که بتواند آموزه های اسلامی را در میان دیگران گسترش دهد.[۷۸] پیامبر در پاسخ به این درخواست، مُصْعَب بن عُمیر را به یثرب فرستاد.[۷۹] تا پیش از آمدن مصعب، أسعد بن زراره خررجی (از بنی نجار) نماینده نو مسلمانان بود و تا حضور مصعب نماز جماعت را بر پا می کرد.[۸۰] مصعب نیز در یثرب در پناه او به فعالیت تبلیغی خود در تیره های مختلف ادامه می داد؛ اما با فشارهایی که قبیله بنی نجار بر اسعد وارد کردند وی وادار شد دست از حمایت مصعب بردارد.[۸۱]

با آمدن مصعب به یثرب، اسلام بر سر زبانها افتاد و فعالیت مسلمانان آشکار گردید.[۸۲] مصعب بر اسلام آوردن سران تیره ها تأکید داشت زیرا اسلام آوردن بزرگان قبیله می توانست به گسترش اسلام در همه قبیله بینجامد، نحوه گزارش منابع تاریخی به گونه ای است که گویا در این مرحله تنها تیره اوسی عبدالاشهل کاملاً اسلام آورده اند، زیرا در مورد بیشتر تیره ها آمده که از هر یک تنها اندکی مسلمان شده بودند.[۸۳] اسلام سعد بن مُعاذ، رهبر این تیره در این مرحله او را به برجسته ترین رهبر اوسی در دوره پیامبر مبدل ساخت. او در آغاز کار، چون دریافت دیگر اسعد بن زراره تحت فشارهای بنی نجار از حمایت مصعب بن عمیر، مبلغ پیامبر دست کشیده است او را در پناه خود گرفت.[۸۴]

در حج سال سیزدهم بعثت و پس از بازگشت مصعب به مکه[۸۵] حدود 70 تن[۸۶] از نومسلمانان یثرب پس از زیارت مخفیانه پیامبر، با او پیمانی بستند و بر اساس آن پیامبر را یکی از خود دانسته، تعهد کردند در برابر حملات دشمنان پیامبر به ایشان تا پای جان بایستند. در این پیمان که عقبه دوم نام گرفت 11 نفر از اوس و 63 نفر از خزرج حضور داشتند که دو تن از آنها زنان خزرجی بودند و اینان نخستین زنان یثربی به شمار می آمدند که با پیامبر بیعت می کردند. پیامبر از میان بیعت کنندگان 12 نقیب برگزید که 9 تن از خزرج و سه تن از اوس بودند.[۸۷]( => بیعت عقبه)

 

در جریان بیعت و گفتگو میان پیامبر و مسلمانان یثرب بَراء بن مَعْرور خزرجی و ابوالهیثم اوسی به نمایندگی و سخنگویی از دیگر حاضران بر حمایت قطعی خود از پیامبر تأکید کردند.[۸۸] در این باره که چه کسی در این بیعت، در دست دادن و بیعت کردن با پیامبر پیشقدم بود اختلاف است؛ برخی براء بن معرور خزرجی[۸۹] و دیگران ابوالهیثم اوسی را مقدم می دانند. گزارشهایی که ابوالهیثم اوسی را ترجیح می دهد به عروة بن زبیر باز می گردد.[۹۰] نقلهای ضعیف تری اسعد بن زراره خزرجی را مطرح می کند، در حالی که به اقتضای جوانی وی نمی توان او را بر بزرگان حاضر مقدم دانست.[۹۱]

طی سه ماه پس از این پیمان، مسلمانان مکه که چند ده نفر بودند[۹۲] به یثرب مهاجرت کردند.[۹۳] بخش قابل توجهی از مهاجران در قُبا که موطن تیره اوسی عمرو بن عوف بود، مستقر شدند. منابع تاریخی از خانه ای به نام «منزل العَزّاب» (خانه مجرّدها) یا العصبه[۹۴] یاد می کنند که مهاجران در آنجا گرد آمده بودند.[۹۵]

اوسیان در یثرب بالا سکنا داشتند که قبا بخشی از آن بود. پیامبر پس از مهاجرت با اقامت در قبا مسجدی را در آنجا بنا نهاد که به مسجد قبا شهرت یافت.[۹۶]

پس از اندی که علی بن ابی طالب علیه السلام در قبا به پیامبر پیوست، مشخص گردید که ایشان قبا را برای اقامت مناسب ندانسته است؛ اما انتقال ایشان به هر نقطه دیگر در یثرب می توانست موجب نارضایتی تیره های دیگر و در نتیجه تشدید رقابتهای قبیله ای شود و مانعی در برابر گسترش اسلام در میان قبایل ناراضی به حساب آید.

ایشان تحت حمایت سواره نظامهای خزرجی (از بنی نجار که از بستگان او بودند)[۹۷] حرکت خود را آغاز کرد و به دنبال شتر خویش از محله های متعدد یثرب گذر کرد تا به محله خزرجیان بنی مالک بن نجار رسید و در آنجا مستقر شد و بعدها مسجد خود را نیز در همان مکان بنا نهاد. تیره هایی که در مسیر حرکت پیامبر قرار گرفتند از جمله بنی سالم، بنی حُبْلی، بنی ساعده، بنی بیاضه، بلحارث و بنی عدی بن نجار همگی خزرجی بودند.[۹۸]

 

محلی که پیامبر برای اقامت برگزید همچون دیگر مناطق یثربِ پایینْ بیشتر از آن تیره های خزرجی چون بنی زریق، بلحارث، بنی ساعده و بنی نجار بود و از این رو با تیره های اوسی و قبایل یهودی مستقر در یثرب علیا، فاصله بیشتری داشت.[۹۹]

پس از استقرار پیامبر به مرور اسلامْ بسیاری از تیره ها به ویژه تیره های خزرجی را فراگرفت و موجی از بت شکنی در یثرب به راه افتاد.[۱۰۰] و چنانچه مخالفانی هم در میان آنها وجود داشت در پرده نفاق پوشش گرفتند. (همین مقاله => مخالفان اوسی و خزرجی پیامبر) با این همه بخش قابل توجهی از تیره های اوسی شامل بنی خطمه، بنی واقف و اوس منات (شامل بنی امیة بن زید، بنی وائل، و بنی عطیّه) که افزون بر همپیمانی با یهودیان بنی نضیر و بنی قریظه[۱۰۱]، تحت تأثیر بزرگان خود از جمله ابن اسلت بودند، اسلام نیاوردند.[۱۰۲] 5 سال بعد که یهودیان تبعید و اتحادیه قبایل در نبرد احزاب ناکام ماندند، بقیه اوسیان نیز اسلام آوردند و پیامبر نام اوس منات را به «اوس الله» تغییر داد.[۱۰۳]

اوس و خزرج در حکومت نبوی

به رغم اختلافات پیشین اوس و خزرج با اقدامهای پیامبر اُلفتی میان تیره ها ایجاد شد. ایشان عهدنامه ای میان آنان بست[۱۰۴] و از هر تیره خواست تا دیه خونهایی را که بر عهده دارند پذیرفته، بپردازند.[۱۰۵] به روایت سدّی، ابن اسحاق و دیگران آیه 63 سوره انفال/8 حکایت از این امر دارد:[۱۰۶] «و اَلَّفَ بَینَ قُلوبِهِم لَو اَنفَقتَ ما فِی الاَرضِ جَمیعًا ما اَلَّفتَ بَینَ قُلوبِهِم ولکِنَّ اللّهَ اَلَّفَ بَینَهُم اِنَّهُ عَزیزٌ حَکیم = خداوند میان دلهایشان الفت انداخت و اگر آنچه در زمین بود هزینه می کردی نمی توانستی میان دلهایشان الفت بیندازی؛ ولی خداوند میان آنها الفت افکند که او عزیز و حکیم است»

از آنجا که پیامبر اندکی پس از آخرین جنگ بزرگ میان اوس و خزرج (بعاث) به یثرب آمده بود، برخوردهای خُردی که در دوره اسلامی میان اوس و خزرج صورت می گرفت معمولاً با دخالت پیامبر برطرف می شد، چنان که در زمان کوتاهی که پیامبر در قُبا مهمان اوسیان بود بسیاری از خزرجیان که به جهت درگیری های گذشته ممکن بود در معرض انتقام قرار گیرند نمی توانستند به زیارت پیامبر بیایند.[۱۰۷]؛ اما این وضعیت چنان با شتاب تغییر کرد که برخی یهودیان از همنشینی های اوسیان با خزرجیان شگفت زده می شدند و برای صدمه زدن به پیامبر تلاش می کردند اختلافات آنها را مجدداً احیا کنند. یک بار اقدام آنها مؤثر افتاد و بازگویی خاطرات جنگ بعاث به یادآوری کینه های پیشین انجامید. پس از آن تعدادی از هر دو گروه با هم وعده کردند در یکی از سنگلاخهای حومه یثرب با هم مبارزه کنند؛ اما پس از حضور سریع پیامبر و شنیدن سخنان آن حضرت، گریه کنان یکدیگر را در آغوش گرفتند.

آیات 100-105 سوره آل عمران/3 به همین مناسبت نازل شده است:[۱۰۸] «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تُطیعوا فَریقًا مِنَ الَّذینَ اوتُواالکِتبَ یَرُدّوکُم بَعدَ ایمنِکُم کفِرین × وکَیفَ تَکفُرونَ واَنتُم تُتلی عَلَیکُم ءایتُ اللّهِ وفیکُم رَسولُهُ ومَن یَعتَصِم بِاللّهِ فَقَد هُدِیَ اِلی صِرط مُستَقیم × یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اتَّقوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ولا تَموتُنَّ اِلاّ واَنتُم مُسلِمون × واعتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَمیعًا ولا تَفَرَّقوا واذکُروا نِعمَتَ اللّهِ عَلَیکُم اِذ کُنتُم اَعداءً فَاَلَّفَ بَینَ قُلوبِکُم فَاَصبَحتُم بِنِعمَتِهِ اِخونًا وکُنتُم عَلی شَفا حُفرَة مِنَ النّارِ فَاَنقَذَکُم مِنها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُم ءایتِهِ لَعَلَّکُم تَهتَدون × ولتَکُن مِنکُم اُمَّةٌ یَدعونَ اِلَی الخَیرِ و یَأمُرونَ بِالمَعروفِ ویَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ واُولئِکَ هُمُ المُفلِحون × ولا تَکونوا کالَّذینَ تَفَرَّقوا واختَلَفوا مِن بَعدِ ما جاءَهُمُ البَیِّنتُ واُولئِکَ لَهُم عَذابٌ عَظیم»

البته شأن نزولهای دیگری نیز ذیل این آیات مطرح شده؛ اما همگی ناظر به همین امر است، هر چند در گزارش حادثه متفاوت است.[۱۰۹]

خداوند در این آیات اطاعت از یهودیان را بازگشت به کفر دانسته، از مؤمنان می خواهد بر اسلام خود استوار باشند و رفتار اوسیان و خزرجیان را مورد توبیخ قرار می دهد که چگونه با آن که پیامبر خدا و آیات الهی را در اختیار دارید به کفر بازمی گردید. در ادامه خداوند آنان را از تفرقه برحذر داشته، اخوّت و الفت آنان را نعمتی الهی و موجب رهایی از آتش می داند و از آنان می خواهد همچون دیگر اقوامِ گرفتار در عذاب، پس از دلیل های روشنی که دریافت کرده اند دچار تفرقه و اختلاف نشوند.

گاه، بازخوانی اشعار جنگهای جاهلی و تحریک احساسات قبیله ای به وسیله یهودیان[۱۱۰] و گاه یادآوری خاطرات جنگهای پیشین در نشستهای گروهی، آنان را رویاروی یکدیگر قرار می داد؛[۱۱۱] اما پیامبر هر بار با خواندن همین آیات، اوضاع را به حالت نخستین آن بازمی گرداند.[۱۱۲]

 

شاید آخرین مشاجره میان اوس و خزرج در سال ششم هجری روی داده باشد؛ زمانی که عبدالله بن ابیّ با دامن زدن به مسئله افک درصدد فشار بر پیامبر بود و چون این مشکل برطرف شد پیامبر از عبدالله بن ابیّ خزرجی به بزرگ خزرجیان یعنی سعد بن عباده گله کرد. در این زمان یکی از بزرگان اوس به پیامبر گفت: اگر از فردی اوسی گله دارید ما اقدام خواهیم کرد؛ اما اگر از فردی خزرجی گله مندید کافی است فرمان دهید تا گردنهایشان را بزنیم. با سخنان تند وی، سعد بن عباده، رهبر مسلمانان خزرجی برآشفت و مشاجره ای میان آنان درگرفت.[۱۱۳]

بررسی نبردهای پیامبر نیز به خوبی نشان می دهد هویت قبیله ای ساکنان یثرب همچنان پابرجا بود. اوس و خزرج در جنگهای بدر[۱۱۴]، اُحد[۱۱۵]، خیبر[۱۱۶]، وادی القری[۱۱۷]، فتح مکه[۱۱۸]، حُنین[۱۱۹] و تَبوک[۱۲۰] هر کدام پرچمی جداگانه داشتند که نشان از دسته های متمایز آنها در سپاه است، افزون بر این آنها در نبردهای گوناگون چون بدر[۱۲۱]، فتح مکه و حنین[۱۲۲] شعار خاصی سرمی دادند.

به نظر می رسد پیامبر بیش از آنکه در پی کم رنگ کردن هویت قبیله ای آنها باشد، تلاش کرد از رقابت آن دو در جهت تقویت ایمان و تحکیم حکومت اسلامی بهره ببرد. در گفتگویی میان تنی از اوسیان و خزرجیان گزارش شده که اوسیان در افتخارات خود به شهیدان برجسته ای چون سعد بن مُعاذ، حنظله غسیل الملائکه، خُزیمة بن ثابت و عاصم بن ثابت تأکید می کردند و خزرجیان 4 تن از قاریان خزرجی و برجسته قرآن چون اُبیّ بن کعب، معاذ بن جبل، زید بن ثابت و ابوزید را از خود می دانستند و این بحث باز به مشاجره آنها انجامید.[۱۲۳] بنا به گزارش های دیگری پس از قتل کعب بن اشرف نضیری بدست اوسیان،[۱۲۴] مردانی از خزرج در رقابت با آنان، سلاّم بن ابی الحُقَیق نضیری از مخالفان برجسته پیامبر را کشتند.[۱۲۵]

مخالفان اوسی یا خزرجی پیامبر

در برخی از آیات مدنی قرآن کریم، مسلمانان از برقراری روابط دوستانه با یهودیان و کافران نهی شده اند. با توجه به این که چنین آیاتی در سالهای نخست هجرت پیامبر نازل شده که قلمرو حکومت نبوی محدود به شهر مدینه بود و نیز با توجه به شأن نزولهای نقل شده ذیل هر یک از این آیات بدست می آید که چنین آیاتی ناظر به یهودیان و کافران مدینه است، به ویژه یهودیان بنی نضیر و بنی قریظه و کفار اوسی زیرا از کافران خزرجی کمتر سخنی گزارش شده و بنی قینقاع نیز به عنوان یک قبیله متحد با خزرج به سبب تبعید زودهنگام آنها (در سال دوم هجری) کمتر مجال فعالیت پیدا کردند، گرچه تنی از آنها به ظاهر اسلام آوردند و در شمار منافقان درآمدند،[۱۲۶] در نتیجه هر چند چنین آیاتی خطاب به همه مؤمنان است؛ اما بیشتر به مؤمنان اوسی توجه دارد و آنان را از روابط دوستانه با اوسیان کافر و همپیمانان یهودی پیشین خود باز می دارد.[۱۲۷] «لایَتَّخِذِ المُؤمِنونَ الکفِرینَ اَولِیاءَ مِن دونِ المُؤمِنِینَ ومَن یَفعَل ذلِکَ فَلَیسَ مِنَ اللّهِ فی شَیء اِلاّ اَن تَتَّقوا مِنهُم تُقةً ویُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفسَهُواِلَی اللّهِ المَصیر = مؤمنان نباید کافران را به جای مؤمنان به دوستی بگیرند و هر که چنین کند، در هیچ چیز [او را] از [دوستی] خدا [بهره ای] نیست، مگر این که از آنان به نوعی تقیه کنید و خداوند شما را از [عقوبت] خود می ترساند و بازگشت [همه] به سوی خداست. (سوره آل عمران/3، 28)

به روایت ابن عباس این آیه درباره کافران اوسی نازل شده است که به پیامبر ایمان نیاورده اند.[۱۲۸]

آیه 57 سوره مائده/5 نیز درباره تنی چند از اوسیان نازل شده و اشاره به کفار اوس و همپیمانان یهودی آنان دارد:[۱۲۹] «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَتَّخِذوا الَّذینَ اتَّخَذوا دینَکُم هُزُوًا ولَعِبًا مِنَ الَّذینَ اوتواالکِتبَ مِن قَبلِکُم والکُفّارَ اَولِیاءَ واتَّقُوااللّهَ اِن کُنتُم مُؤمِنین = ای کسانی که ایمان آورده اید کسانی را که دین شما را به مسخره و بازی می گیرند از آنان که پیش از شما به آنها کتاب داده شده و نیز کافران را دوست مگیرید و اگر ایمان دارید از خدا پروا کنید»

آیه 118 سوره آل عمران/3 نیز به کافران (اوسی) اشاره دارد:[۱۳۰] «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لا تَتَّخِذوا بِطانَةً مِن دونِکُم لایَألونَکُم خَبالاً وَدّوا ما عَنِتُّم قَد بَدَتِ البَغضاءُ مِن اَفوهِهِم وماتُخفی صُدورُهُم اَکبَرُ قَد بَیَّنّا لَکُمُ الأیتِ اِن کُنتُم تَعقِلون = ای کسانی که ایمان آورده اید از غیر خودتان دوست همدل و همراز مگیرید که در کار شما از هیچ تباهی فروگذار نکنند..».

مخالفان اوسی یا خزرجی پیامبر افزون بر کافرانِ ایشان شامل گروههای دیگری نیز می شد؛ از جمله برخی مسلمانانِ اوسی و خزرجی که به جهت برخی مخالفت ها و اقدامها به نفاق متهم شده بودند. چنین افرادی... عمدتاً میانسال و کهنسال بودند.[۱۳۱] در بررسی آماری نامهایی که ابن اسحاق در این زمینه برشمرده است.[۱۳۲] بیش از 75 آنان اوسی اند و از میان تیره های اوسی بنی عمرو بن عوف بیشترین منافقان را در خود جا داده اند.(60 منافقان اوسی)

برجسته ترین و نخستین منافقان اهل مدینه خزرجی بودند. پدیده نفاق در آغاز حکومت نبوی در میان خزرجیان برجسته تر بود؛ اما به مرور و به ویژه پس از تحکیم حکومت نبوی در سال پنجم و اسلام آوردن کفار اوسی، منافقان اوسی فعالیت بیشتری از خود نشان دادند و در شأن نزولها هم انعکاس بیشتری یافتند و اوج این امر را می توان در حوادث سال نهم هجری از جمله غزوه تبوک دریافت. البته برخی آیات نازل شده بعدی نشان می دهد برخی منافقان توبه کردند.[۱۳۳] «و عَلَی الثَّلثَةِ الَّذینَ خُلِّفوا حَتّی اِذا ضاقَت عَلَیهِمُ الاَرضُ بِما رَحُبَت وضاقَت عَلَیهِم اَنفُسُهُم وظَنّوا اَن لامَلجَاَ مِنَ اللّهِ اِلاّ اِلَیهِ ثُمَّ تابَ عَلَیهِم لِیَتوبوا اِنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیم». (سوره توبه/9، 118)

1.منافقان خزرجی:

منافقان خزرجی (کمتر از 25 منافقان) تا حدودی در دو دسته قابل تفکیک اند: حدود نیمی از آنها از بنی نجارند که کمتر در منابع انعکاس یافته اند و تنها گفته شده: در جلسه ای تنی چند از مؤمنان، آنها را از مسجد پیامبر بیرون کرده اند.[۱۳۴] نیم دیگر عبدالله بن ابیّ و اطرافیان او هستند. عبدالله بن ابیّ در نبرد احد با 31 نیروها عقب نشست و با یهودیان بنی قینقاع ارتباط داشت.[۱۳۵] «و اِذا لَقُوا الَّذینَ ءامَنوا قالوا ءامَنّا و اِذا خَلَوا اِلی شَیطینِهِم قالوا اِنّا مَعَکُم اِنَّما نَحنُ مُستَهزِءون = و چون با کسانی که ایمان آورده اند برخورد کنند. می گویند: ایمان آوردیم و چون با دیوسیرتان خود تنها شوند گویند: ما با شماییم. تنها (آنها را) ریشخند می کنیم». (سوره بقره/2، 14)

او در غزوه های بنی قینقاع و بنی نضیر با وعده یاری خود و پیروانش به یهودیان، آنان را به مقاومت واداشت.[۱۳۶] «اَلَم تَرَ اِلَی الَّذینَ نافَقوا یَقولونَ لاِِخونِهِمُ الَّذینَ کَفَروا مِن اَهلِ الکِتبِ لَئِن اُخرِجتُم لَنَخرُجَنَّ مَعَکُم ولا نُطیعُ فیکُم اَحَدًا اَبَدًا واِن قوتِلتُم لَنَنصُرَنَّکُم واللّهُ یَشهَدُ اِنَّهُم لَکذِبون». (سوره حشر/59 ، 11)

 

در این آیات خداوند وعده های آنها را دروغ می شمارد. وی در نبرد بنی مصطلق به درگیری مهاجر و انصار دامن زد[۱۳۷] و بنا به گزارشها از عمده کسانی بود که در حادثه افک عایشه را متهم کرد:[۱۳۸] {{{1}}}. (سوره نور/24، 11) ( => عبدالله بن ابیّ)

2.منافقان اوسی:

بخشی از اوسیان (از تیره بنی حارثه) در جنگ خندق وعده پیروزی پیامبر را فریب دانسته، صحنه نبرد را به بهانه دفاع از خانه های خود رها کردند:[۱۳۹] «و اِذ یَقولُ المُنفِقونَ والَّذینَ فی قُلوبِهِم مَرَضٌ ما وعَدَنَا اللّهُ و رَسولُهُ اِلاّ غُرُورا × و اِذ قالَت طَائِفَةٌ مِنهُم یاَهلَ یَثرِبَ لامُقامَ لَکُم فارجِعوا ویَستَذِنُ فَریقٌ مِنهُمُ النَّبیَّ یَقولونَ اِنَّ بُیوتَنا عَورَةٌ وما هِیَ بِعَورَة اِن یُریدونَ اِلاّ فِرارا». (سوره احزاب/33، 12-13)

به گزارش ابن عساکر در سال نهم پدیده نفاق تشدید شده بود.[۱۴۰] منافقان اوسی در این سال به رغم دارایی و توانایی از درخواست پیامبر مبنی بر شرکت در غزوه تبوک سرباز زده، خود را رسوا ساختند. برخی اوسیان در محله بنی عبدالاشهل (راتج) در خانه ای گرد آمدند و دیگران را از شرکت در غزوه تبوک بازمی داشتند که به فرمان پیامبر خانه مورد نظر سوزانیده شد.[۱۴۱] برخی دیگر از اوسیان نیز در محله بنی عمرو بن عوف چنین کردند.[۱۴۲]

پیامبر در این نبرد از مردم کمک مالی خواسته بود. تنی چند از اوسیانِ مخالف با این امر به کسانی که کمک فراوانی می کردند تهمت ریا می زدند و کسانی را که کمکهایشان ناچیز بود، تحقیر می کردند.[۱۴۳] «اَلَّذینَ یَلمِزونَ المُطَّوِّعینَ مِنَ المُؤمِنینَ فِی الصَّدَقتِ والَّذینَ لایَجِدونَ اِلاّ جُهدَهُم فَیَسخَرونَ مِنهُم سَخِرَاللّهُ مِنهُم ولَهُم عَذابٌ اَلیم»؛ کسانی که درباره صدقه ها، از بخشندگان مؤمن عیب می گیرند و کسانی را که جز به اندازه توان و تلاش خویش بیشتر نیابند، مسخره می کنند... (سوره توبه/9، 79)

نیمه دوم سوره توبه به ویژه آیات 38 به بعد بیانگر عتاب الهی به منافقان و رسواکننده منویات منافقان است و آنان را به عذابی دردناک وعده می دهد. در دو آیه این سوره به نفاق اهل مدینه تصریح شده است: «ما کانَ لاَِهلِ المَدینَةِ ومَن حَولَهُم مِنَ الاَعرابِ اَن یَتَخَلَّفوا عَن رَسولِ اللّهِ ولا یَرغَبوا بِاَنفُسِهِم عَن نَفسِهِ ذلِکَ بِاَنَّهُم لایُصیبُهُم ظَمَأٌ ولا نَصَبٌ ولا مَخمَصَةٌ فی سَبیلِ اللّهِ ولا یَطَونَ مَوطِئًا یَغیظُ الکُفّارَ ولا یَنالونَ مِن عَدُوّ نَیلاً اِلاّ کُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صلِحٌ اِنَّ اللّهَ لا یُضیعُ اَجرَ المُحسِنین». (سوره توبه/9، 120)

«و مِمَّن حَولَکُم مِنَ الاَعرابِ مُنفِقونَ ومِن اَهلِ المَدینَةِ مَرَدوا عَلَی النِّفاقِ لاتَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَینِ ثُمَّ یُرَدّونَ اِلی عَذاب عَظیم». (سوره توبه/9، 101) در شأن نزولهای نقل شده ذیل آیات مورد نظر به نام اعضایی از اوس و خزرج اشاره شده که عمدتاً اوسی اند و در تبوک شرکت نکرده اند.[۱۴۴]

بر اساس گزارش آیات سوره توبه منافقان از این که در خانه های خود مانده و پیامبر را در تبوک همراهی نکرده اند راضی (آیات 87 ، 93) و از این جهت شادمان اند. (آیه 81) آنان صدقه دهندگان (آیه 79)، پیامبر و آیات خداوند را به سخره می گیرند و چون رسوا شوند می گویند: در کار خود جدی نبودیم (آیه 65) و برای رفع تهمت از خود سوگند یاد می کنند (آیات 42، 56) و چون پیامبر سخنانشان را می پذیرد با زودباور خواندن او، وی را می آزارند (آیه 61) و از رنج و درد پیامبر خوشحال و از شادمانی او آزرده حال اند. (آیه 50) آنان در سپاه تبوک جاسوسانی دارند (آیه 47) و هر چند به رغم میل خود انفاق می کنند؛ اما انفاقشان پذیرفته نیست. (آیه 54)

دارایی و فرزندانشان مایه عذاب آنها در دنیاست. (آیات 55 ، 58) به خدا و آخرت ایمان ندارند. (آیات 43، 54 ، 63) نفاق مایه هلاک آنهاست (آیه 42) و به عذاب الهی گرفتار خواهند بود (آیه 68) و خداوند از گناهشان درنخواهد گذشت. (آیه 80) پس از بازگشت مجاهدان از تبوک با سوگند دادن تلاش می کنند رضایت آنان را جلب کنند. (آیات 95-96)

همه کسانی که در محله اوسی ِ بنی عمرو بن عوف و نزدیک مسجد قبا مسجدی بنا کردند که قرآن ضرارش نامید اوسی بودند.[۱۴۵] آنها می خواستند این مسجد را پایگاهی برای یاران یکی از دشمنان به روم گریخته پیامبر (ابوعامر) و نیز پوششی برای فعالیتهای خصمانه خود قرار دهند[۱۴۶] که پس از مراجعت پیامبر از غزوه تبوک در سال نهم و به فرمان ایشان سوزانیده شد:[۱۴۷] «والَّذینَ اتَّخَذوا مَسجِدًا ضِرارًا وکُفرًا و تَفریقًا بَینَ المُؤمِنینَ واِرصادًا لِمَن حارَبَ اللّهَ ورَسولَهُ مِن قَبلُ ولَیَحلِفُنَّ اِن اَرَدنا اِلاَّ الحُسنی واللّهُ یَشهَدُ اِنَّهُم لَکذِبون»؛ آنان که مسجدی گرفتند برای گزند رساندن و کفر ورزیدن و جدایی افکندن میان مؤمنان و ساختن کمینگاهی برای کسانی که با خدا و پیامبر او از پیش در جنگ بودند و هر آینه سوگند یاد می کردند که ما جز نیکی نخواستیم و خدا گواهی می دهد که آنان دروغگویند. (سوره توبه/9، 107)

واژگان اوسی و خزرجی در قرآن

در قرآن واژگانی بکار رفته است که عالمان علم قرائت آن را به واژگان قبایل متعددی از جمله اوس و خزرج نسبت می دهند؛ به عنوان نمونه واژه «لینَة» در آیه 5 سوره حشر/59 در گفتار اوسیان به مفهوم درخت خرماست:[۱۴۸] «ما قَطَعتُم مِن لینَة اَو تَرَکتُموها قائِمَةً عَلی اُصولِها فَبِاِذنِ اللّهِ ولِیُخزِیَ الفسِقین = آنچه از درختان خرما ببرید یا به حال خود واگذارید، همه با اذن خداست تا فاسقان خوار و رسوا شوند، بر این اساس مشخص می شود که آیه در پاسخ آن دسته از انصاریانی است که بریدن درختان خرمای یهودیان بنی نضیر را نامطلوب دانستند زیرا این اوسیان بودند که از نظر تاریخی همپیمان و همراه با بنی نضیر بوده اند.[۱۴۹] و از قطع درختان بنی نضیر بیشتر تحت تأثیر قرار می گرفتند.

خداوند در آیه 11 سوره جمعه/62 نیز گزارش می دهد که مسلمانان نماز جمعه را رها کردند و به سوی کاروان تجاری شتافتند تا داد و ستد کنند و برای بیان مفهوم رفتن به جای واژه «ذهبوا» از واژه «اِنفَضّوا» استفاده می کند که در لغت خزرجیان بدین معنا کاربرد دارد:[۱۵۰] «و اِذا رَاَوا تِجرَةً اَو لَهوًا اِنفَضّوا اِلَیها و تَرَکوکَ قائِمًا قُل ما عِندَاللّهِ خَیرٌ مِنَ اللَّهوِ و مِنَ التِّجرَةِ واللّهُ خَیرُ الرّازِقین»، از این رو می توان گفت که بسیاری از کسانی که خطبه پیامبر را در نماز جمعه رها کرده به تجارت پرداختند خزرجی بوده اند، به ویژه آنکه اساساً مسجد پیامبر در میان تیره های خزرجی بنا شده بود.

ذیل آیه 104 سوره بقره/2 نیز آمده است که بومیان زمانی که می خواستند از پیامبر بخواهند به آنان نظر کند تا سخنانش را بهتر بشنوند از واژه «راعِنا» استفاده می کردند. مفهوم عربی چنین واژه ای موجب استهزای مسلمانان و رنجش خاطر پیامبر می شد. زیرا واژه «راعنا» در زبان یهودی ترکیبی از دو واژه «راع» و «نا»[۱۵۱] و به معنای «ما را احمق گردان» است، از این رو در آیات از کاربرد این واژه نهی شده است:[۱۵۲] «یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَقولوا رعِنا وقولوا انظُرنا...»(سوره بقره/2، 104)، «مِنَ الَّذینَ هادوا یُحَرِّفونَ الکَلِمَ عَن مَواضِعِهِ و یَقولونَ سَمِعنا و عَصَینا واسمَع غَیرَ مُسمَع و رعِنا...»}}. (سوره نساء/4، 46)

پانویس

1.      الاغانی، ج 22، ص 115 -116؛ اخبار مکه، ج 1، ص 92؛ النسب، ص 267 -268.

2.      ر.ک: دراسات تاریخیه، ج 1، ص 311 -352.

3.      مروج الذهب، ج 2، ص 809 ؛ المعارف، ص 108، 640 ؛ تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 203.

4.      السیرة النبویه، ج 1، ص 13؛ مجمع البیان، ج 8 ، ص 605 ؛ صبح الاعشی، ج 1، ص 320.

5.      المقتضب، ص 220؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 172.

6.      اخبار مکه، ج 1، ص 94.

7.      جامع البیان، مج 12، ج 22، ص 105 -106.

8.      التیجان، ص 293 -297.

9.      المقتضب، ص 222؛ الکامل، ج 1، ص 656 .

10.  فتوح البلدان، ص 26؛ الاغانی، ج 22، ص 115.

11.  التیجان، ص 302؛ صبح الاعشی، ج 1، ص 319 -320.

12.  جمهرة النسب، ج2، ص269؛ نسب معد والیمن الکبیر، ج2، ص 7.

13.  تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 197، 204.

14.  اخبار مکه، ج 1، ص 101؛ البدء والتاریخ، ج 4، ص 126.

15.  سنی ملوک الارض والانبیاء، ص 81 ؛ التعریف والاعلام، ص 38؛ تاریخ ابن خلدون، ج 2، ص 338.

16.  جمهرة انساب العرب، ص 353.

17.  المعارف، ص 107؛ جمهرة انساب العرب، ص 331؛ صبح الاعشی، ج 1، ص 319.

18.  المقتضب، ص 226.

19.  جمهرة انساب العرب، ص362؛ المقتضب، ص 227.

20.  المقتضب، ص 226.

21.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 206.

22.  جمهرة انساب العرب، ص 356.

23.  وفاءالوفاء، ج 1، ص 167، 179.

24.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 190.

25.  تاریخ عرب قبل از اسلام، ص 104.

26.  جامع البیان، مج 1، ج 1، ص 578 ؛ مجمع البیان، ج 1، ص 310.

27.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 190 -215، الکامل، ج 1، ص 656 .

28.  المقتضب، ص 225؛ الطبقات، ابن خیاط، ص 168؛ النسب، ص 277.

29.  المعارف، ص 109 -110؛ نهایة الارب، ص 316 -317؛ ر. ک: نسب معد والیمن الکبیر، ج 2، ص 35 -105.

30.  ر.ک:نسب معد والیمن الکبیر، ج 2، ص 8 35؛ جمهرة انساب العرب، ص 332؛ النسب، ص 270.

31.  ر.ک: الکامل، ج 1، ص 658 -684 .

32.  ر.ک: الکامل، ج 1، ص 658 -684 .

33.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 206.

34.  تاریخ عرب قبل از اسلام، ص 360 -367.

35.  الاصنام، ص 6 ، 13 27؛ المحبر، ص 99.

36.  اخبار مکه، ج 1، ص 125 -126؛ الاصنام، ص 13؛ المحبر، ص 316.

37.  الکشاف، ج 4، ص 423؛ المفصل، ج 6 ، ص 250.

38.  السیرة النبویه، ج 1، ص 85 ؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 111؛ الاصنام، ص 13.

39.  السیرة النبویه، ج 1، ص 85 ؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص111.

40.  انساب الاشراف، ج 1، ص 312؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 249.

41.  الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 321.

42.  اسدالغابه، ج 5 ، ص 66 .

43.  الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 343.

44.  همان، ص 448.

45.  همان، ج 4، ص 279.

46.  السیرة النبویه، ج 2، ص 699 .

47.  الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 370، 457.

48.  همان، ص 388.

49.  همان، ص 461.

50.  الاغانی، ج 3، 26.

51.  الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 87 ؛ السیرة النبویه، ج 2، ص 437 -438؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 90.

52.  الاصنام، ص 14؛ اخبار مکه، ج 1، ص 125؛ معجم البلدان، ج 5 ، ص 136، 204.

53.  المحبر، ص 313؛ المفصل، ج 6 ، ص 375.

54.  جامع البیان، مج 2، ج 2، ص 61 ؛ اسباب النزول، ص 46.

55.  جامع البیان، مج 2، ج 2، ص 256؛ التبیان، ج 2، ص 142.

56.  جامع البیان، مج 2، ج 2، ص 253 -258.

57.  همان، ص 255 -258؛ مجمع البیان، ج2، ص508 .

58.  جامع البیان، مج 3، ج 3، ص 22؛ مجمع البیان، ج 2، ص 630 .

59.  انساب الاشراف، ج 1، ص 326، 334.

60.  جمهرة النسب، ج 2، ص 262، نسب معد والیمن الکبیر، ج 2، ص 2.

61.  السیرة النبویه، ج 2، ص 501 ؛ مسند ابی لیلی، ج 4، ص 267؛ مسند احمد، ج 1، ص 271.

62.  جامع البیان، مج 3، ج 3، ص 23-24؛ اسباب النزول، ص 74-75.

63.  جامع البیان، مج 3، ج 3، ص 23؛ مجمع البیان، ج 2، ص 630 .

64.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 198.

65.  الاغانی، ج 3، ص 20، 26؛ معجم قبائل العرب، ج 1، ص 52.

66.  النهایه، ج 4، ص 215؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 178.

67.  السیرة النبویه، ج 2، ص 516 ، 526 .

68.  صحیح مسلم، ج 7، ص 14.

69.  الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 151 -152؛ السیرة النبویه، ج 2، ص 515 ؛ المصنف، ج 6 ، ص 65 .

70.  التبیان، ج 3، ص 238؛ اسباب النزول، ص 133.

71.  جامع البیان، مج 3، ج 3، ص 21؛ اسباب النزول، ص 73؛ التبیان، ج 2، ص 311.

72.  صحیح مسلم، ج 5 ، ص 105، 107؛ مجمع البیان، ج 2، ص 564 .

73.  السیرة النبویه، ج 1، ص 217، 233؛ الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 168 -169؛ الکامل، ج 2، ص 95.

74.  السیرة النبویه، ج 2، ص 427 -428 الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 334؛ تاریخ طبری، ج 1، ص 557 .

75.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 169؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 223.

76.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 170؛ تاریخ طبری، ج 1، ص 558 -559 .

77.  السیرة النبویه، ج 2، ص 434؛ اسدالغابه، ج 14، ص 369؛ البدایة والنهایه، ج 3، س185.

78.  انساب الاشراف، ج 1، ص 276.

79.  السیرة النبویه، ج 2، ص 434؛ المصنف، ج 3، ص 160.

80.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 171؛ ج 3، ص 457.

81.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 224 -225.

82.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 171؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 225.

83.  السیرة النبویه، ج 2، ص 437؛ الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 321.

84.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 225.

85.  السیرة النبویه، ج 2، ص 438.

86.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 171.

87.  السیرة النبویه، ج 2، ص 443؛ المعجم الاوسط، ج 19، ص 90.

88.  السیرة النبویه، ج 2، ص 442.

89.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 222؛ الاستیعاب، ج 1، ص 236.

90.  المعجم الاوسط، ج 19، ص 250؛ مجمع الزوائد، ج 6 ، ص 47.

91.  الاصابه، ج 1، ص 208؛ البدایة والنهایه، ج 3، ص 280.

92.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 238.

93.  همان، ص 175؛ الثقات، ج 1، ص 113؛ سیرة النبی صلی الله علیه و آله، ج 2، ص 306.

94.  انساب الاشراف، ج 1، ص 304.

95.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 180؛ وفاء الوفاء، ج 1، ص 246.

96.  انساب الاشراف، ج 1، ص 310-311.

97.  الطبقات، ابن سعد، ج 1، ص 181.

98.  وفاء الوفاء، ج 1، ص 256 -262.

99.  پرش به بالا اطلس تاریخ اسلام، ص 66 67 .

100.                      الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 421، 450، 486، 512 ، 583 ، 598 ، 610 .

101.                      الاغانی، ج 3، ص 24.

102.                      تاریخ طبری، ج 1، ص 561 ؛ سیرة النبی صلی الله علیه و آله، ج 2، ص 293.

103.                      النسب، ص 270.

104.                      السیرة النبویه، ج 2، ص 501 .

105.                      المبسوط، ج 26، ص 65 .

106.                      جامع البیان، مج 6 ، ج 10 ، ص 47؛ التبیان، ج 5 ، ص 151.

107.                      وفاء الوفاء، ج 1، ص 249 -250.

108.                      جامع البیان، مج 3، ج 4، ص 34 54 ؛ مجمع البیان، ج 2، ص 802 -808 ؛ لباب النقول، ص 44.

109.                      الدرالمنثور، ج 2، ص 278 -287.

110.                      الدرالمنثور، ج 2، ص 279 -280.

111.                      تفسیر ابن ابی حاتم، ج 3، ص 719.

112.                      الدرالمنثور، ج 2، ص 280.

113.                      السیرة النبویه، ج 3، ص 767؛ تاریخ المدینه، ج 1، ص 332.

114.                      المغازی، ج 1، ص 58 ؛ السیرة النبویه، ج 2، ص 264؛ الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 321.

115.                      المغازی، ج 1، ص 215؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 29؛ عیون الاثر، ج 2، ص 14.

116.                      المغازی، ج 2، ص 649 ؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 81 ؛ السیرة الحلبیه، ج 3، ص 35.

117.                      المغازی، ج 2، ص 710؛ تاریخ الخمیس، ج 2، ص 58 .

118.                      تاریخ طبری، ج 3، ص 54 ؛ المغازی، ج 2، ص 820 ؛ تاریخ دمشق، ج 23، ص 453.

119.                      المغازی، ج 3، ص 895 ؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 114.

120.                      المغازی، ج 3، ص 996؛ الطبقات، ابن سعد، ج 2، ص 125.

121.                      المغازی، ج 1، ص 8 .

122.                      السیرة النبویه، ج 4، ص 409؛ السیرة الحلبیه، ج 3، ص 85 .

123.                      سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 487؛ تاریخ دمشق، ج 16، ص 368 -369.

124.                      المغازی، ج 1، ص 189 -190.

125.                      السیرة النبویه، ج 3، ص 273 -274، تاریخ طبری، ج 2، ص 56 .

126.                      سیرة النبی صلی الله علیه و آله، ج 2، ص 370.

127.                      المغازی، ج 1، ص 189 -190.

128.                      جامع البیان، مج 3، ج 3، ص 309؛ اسباب النزول، ص 88 ؛ زادالمسیر، ج 1، ص 371.

129.                      جامع البیان، مج 4، ج 6 ، ص 391؛ اسباب النزول، ص 391؛ مجمع البیان، ج 3، ص 328.

130.                      جامع البیان، مج 3، ج 4، ص 80 ؛ اسباب النزول، ص 102؛ مجمع البیان، ج 2، ص 820 .

131.                      السیرة النبویه، ج 2، ص 519 -529 .

132.                      همان، ص 519 -527 .

133.                      جامع البیان، مج7، ج11، ص30؛ التبیان، ج5 ، ص216؛ زادالمسیر، ج 1، ص 26.

134.                      زادالمسیر، ج 1، ص 26.

135.                      جامع البیان، مج 1، ج 1، ص 188؛ تفسیر قرطبی، ج 1، ص 114.

136.                      المغازی، ج 1، ص 273؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 224.

137.                      الاغانی، ج 4، ص 164.

138.                      التبیان، ج 7، ص 415؛ اسباب النزول، ص 268؛ مجمع البیان، ج 7، ص 205.

139.                      جامع البیان، مج 11، ج21، ص162 -165؛ التبیان، ج8 ، ص323؛ الدرالمنثور، ج6 ، ص 575 -579 .

140.                      تاریخ دمشق، ج 2، ص 28.

141.                      السیرة النبویه، ج 4، ص 517 .

142.                      همان، ص 524 -525 .

143.                      مجمع البیان، ج 5 ، ص 84 .

144.                      جامع البیان، مج 7، ج 11، ص 19، 87 ؛ التبیان، ج 5 ، ص 290، 319؛ اسباب النزول، ص 213.

145.                      الطبقات، ابن سعد، ج 3، ص 415؛ الدرر، ج 1، ص 257 -258.

146.                      انساب الاشراف، ج 1، ص 335؛ اسباب النزول، ص 214.

147.                      التبیان، ج 5 ، ص 297؛ اسباب النزول، ص 214.

148.                      الاتقان، ج 2، ص 390.

149.                      الاغانی، ج 14، ص 110.

150.                      الاتقان، ج 2، ص 390.

151.                      واژه های دخیل، ص 214.

152.                      التبیان، ج 1، ص 388؛ الدرالمنثور، ج 1، ص 252؛ لباب النقول، ص24.

منبع : wiki.ahlolbait.com


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :