يکشنبه - 2018 دسامبر 16 - 8 ربيع الثاني 1440 - 25 آذر 1397
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 242529
تاریخ انتشار : 20 مرداد 1397 10:0
تعداد بازدید : 82

مدرسه علمیه الغدیر تهران (خواهران)

تهذیب نفس و مراقبت فکر

در روایات راه های متعددی برای پاکیزه کردن، مهار و هدایت فکر به سمت اموری که تفکر درباره آنها سودمند است، پیشنهاد شده است.

کنترل و تسلط بر نفس و خواطر گناه آلود از طریق کنترل فکر و ذهن

امام علی علیه السلام می فرمایند: «هیچ دشمنی بر شخص، دشمن تر از نفسش نیست.» با توجه به متون قرآنی و روایی، نفس اماره انسان به مرکبی سرکش تشبیه شده است که اگر بر آن لجام زده نشود و اختیار آن در دست صاحبش قرار نگیرد او را با خود به بیراهه برده، سرانجام به هلاکت خواهد کشید. از این رو، باید تلاش کند تا عنان نفس را در اختیار گیرد  و آن را به مرکبی راهوار برای وصول سریع تر به اهداف متعالی آفرینش تبدیل نماید.

امیرالمومنین علی علیه السلام راه مهار این جانور وحشی را لجام زدن بر دهانش دانسته، می فرمایند: «خدا بیامرزد کسی که نفسش را در انجام، گناه مهار کند و آن را به فرمانداری خدا وادار سازد.»

لجام زدن بر نفس سرکش و در اختیار گرفتن آن گاهی به مفهوم «ممانعت کردن خویش از ارتکاب گناه» استو گاهی به معنای «تغییر مسیر دادن از انجام گناه به سوی انجام طاعت و یا – دست کم- فعل مباح».بنابراین واداشتن نفس به صبر در برابر انجام گناه تا فراهم آمدن امکان اشباع برخی خواسته های نفس از راه حلال یکی از مصادیق کنترل نفس به شمار می آید.از این رو برخی از روانشناسان نیز توانمندی به تاخیر انداختن خواسته های دل را نمونه ای از «خود کنترلی» دانسته اند.

اصطلاح «خود مهارگری» که در ادبیات دینی از آن به «تقوا» و خویشتن داری یا «کنترل نفس» تعبیر می شود، نه تنها در ادبیات دینی به عنوان مهمترین عامل در تضمین سعادت بشری دانسته شده، بلکه در علم روانشناسی به آن به عنوان یک موضوع جدی و سرنوشت سال در آینده فرد نگاه شده است.

 

اهمیت کنترل نفس

انسانیت انسان زمانی تحقق خارجی خواهد یافت و به فعلیت می رسد که بتواند بر رفتار و تمایلات و غرایظ خویش کنترل عقلانی داشته باشد و عقل را بر تمامی تمایلات و غرایز خویش تسلط بخشد. در غیر این صورت، او حیوانی بیش نیست و غالبا چنین افرادی گوی سبقت را در حیوانیت از همه می ربایند.

شهید مطهری می گوید:

«انسان بر خلاف جماد و نبات و حیوان، شخصی دارد و شخصیتی. شخص انسان یعنی مجموعه جهازات بدنی او، بالفعل به دنیا می آید. انسان در آغاز تولد، از نظر جهازات بدنی مانند حیوانات دیگر بالفعل است، ولی از نظر جهازات روحی، از نظر آنچه بعدا شخصیت انسانی او را می سازد، موجودی بالقوه است و آماده روییدن و رشد یافتن. از این رو می گوییم: هر کس خود، بنا و معمار و مهندس شخصیت خود است.»

 

راهکار تسلط بر نفس

نکته بسیار مهم اینکه مهار نفس و مقابله با تمایلات آن مقطعی نیس، بلکه مشغله ای دائمی است. از این رو انسان همواره باید مهیای مقابله با هواهای نفسانی و هیجانات درونی باشد. به عبارت دیگر هواهای نفسانی توجه همیشگی می طلبد و شاید یک لحظه غفلت منجر به اشتباهی شود که گاهی جبرانش دشوار و یا غیر ممکن است.

امام صادق علیه السلام در دعای پس از نماز ظهر خود از خداوند متعال استمداد می کردند و توجه مستمر خود را در مراقبت از هیجانات و وساوس  نفس و شیاطین جن و انس از خدا طلب می نمودند: «اللهم... لاتَکِلنی اِلی نَفسی طَرفَةَ عَینٍ ابدا».

اما با توجه به متون دینی، برای مهار نفس، باید مجاری آن را شناسایی کرد. به عبارت بهتر تنظیم نفس در کنترل «فکر»، «قلب»، «گفتار» و «رفتار» تجلی خواهد یافت و کسی که این امور را تحت نظارت خود قرار دهد در حقیقت نفس خود را از ارتکاب خطا و لغزش مصون داشته است.

 

مراقبت فکر

یکی از راهکارهای مهار نفس، مراقبت فکر است. این خود عاملی است برای بازداشتن نفس از ارتکاب بسیاری از خطاها و لغزش ها؛ زیرا بسیاری از رفتارهای ناپسند ابتدا از فکر کردن به آنها شروع می شود.

هر انسان به طور متوسط در طول شبانه روز حدود 60000 رشته فکر تولید می کند که این افکار، زندگی او را می سازد. به عبارت دیگر، کیفیت زندگی انسان، به کیفیت افکار تولید شده در کارگاه تولید فکر او بستگی دارد. فکر عامل نیکی ها و بدیها است. بسیاری از رفتارهای ناپسندابتدا از فکر کردن به آنها شروع می شود. به همین دلیل یکی از راه های مصون ماندن از ارتکاب آن خطاها این است که فکر خود را از توجه به افکار ناپسند منحرف کرده ، به امور خیر مصروف داریم. امام علی علیه السلام در این باره می فرماید: «کسی که زیاد به گناهان بیاندیشد، او را به سوی خویش فرا می خوانند.»

تفکر در امور خیر یا شر به تدریج، میتواند جرات و آمادگی انجام آن کارها را در روح و روان ادمی فراهم آورد و در آینده نزدیک او را جزو عاملان به آن اندیشه ذهنی قرار دهد.

گاهی لازم است فکر خود را به سوی امور بازدارنده سوق داد تا از این راه، بر نفس چیره شد. در حدیث شریفی نقل شده است که خداوند از حضرت موسی علیه السلام خواست: «به یاد آور که سرانجام در قبر ساکن خواهی شد؛ چرا که این فکر تو را از رفتن به سوی بسیاری از شهوت ها باز می دارد.»

در روایات راه های متعددی برای پاکیزه کردن، مهار و هدایت فکر به سمت اموری که تفکر درباره آنها سودمند است، پیشنهاد شده، برای مثال: یاد خداوند، دانش اندوزی، خلوت کردن با خود، قرائت قرآن، روزه، مسواک، زیادی سکوت و پرهیز از پرخوری از جمله این راه کارها است.اما یکی از مهمترین راهکارهای مهار فکر، تقویت عقل است. در سایه علم و دانش، عقل به کمال می رسدو چون نفس در مقابل عقل قرار دارد، کمال و قوت آن موجب، غلبه آن بر نفس خواهد شد و در نتیجه، همه شهوات و تمایلات نفسانی، اعم از جسمانی و غیر جسمانی، توسط عقل به درستی و بر اساس خِرد و مصلحت، مدیریت می شود.

 مراقبت عواطف قلبی

کسی که توان تنظیم عواطف خود را نداشته باشد در مهار نفس خویش نیز عاجز خواهد بود و انکه بتواند محبت خود را به سوی جهان آخرت سوق دهد از دنباله روی لذات و شهوات، که خواسته اصلی نفس اماره است، در امان خواهد ماند. از انجا که یکی از عوامل موثر و حرکت افرین در انسان، احساسات و عواطف است، از راه تنظیم احساسات و جهت دهی به آها، بر مهار نفس خویش نیرومند تر شده و می شود میل به لذات و شهواترا مهار کرد.

امام علی علیه السلام می فرماید: «هر کس جهان باقی را دوست داشته باشد لذت ها را به فراموشی می سپارد.»

از عوامل ایجاد و یا افزایش محبت نسبت به دیگری زیارت او و به دیدارش رفتن است. پس برای آنکه دوستی کفار و مشرکان و اهل گناه در دل ما ایجاد یا استوار نگردد باید از دیدار و همنشینی با آنان پرهیز کرد.

مراقبت اعضاء و جوارح

مهار نفس غالبا در مراقبت گفتار و رفتار تجلی می یابد. از این رو امام سجاد علیه السلام در رساله حقوق خود برای هر یک از اعضاء حقوقی برشمرده و رعایت آن را لازم دانسته اند.

نتیجه آنکه بین قلب و فکر و جوارح ارتباط وثیقی است و مهار هر یک می تواند در تسلط بر دیگری تاثیر گذار باشد. همچنین اگر در کنترل هر یک از این سه خللی حاصل شود امکان بروز خلل در تسلط دیگری دور از انتظار نیست.


«مبلغان و تهذیب نفس در اندیشه امام خمینی (ره)» - علی نعیم الدین خانی، مجله مبلغان - مرداد 93 - ش 56

«رهنمودهای اخلاقی امام خمینی (ره) به طلاب» - خداداد شمس الدینی - مجله مبلغان - اردیبهشت و خرداد 87 - ش 103


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :