چهارشنبه - 2017 دسامبر 13 - 25 ربيع الاول 1439 - 22 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226483
تاریخ انتشار : 12 آذر 1396 20:53
تعداد مشاهدات : 31

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

علل کم رنگ شدن «صله رحم» در جامعه

در مطلب حاضر نویسنده با بررسی اهمیت صله رحم در اسلام، به برخی عوامل و علل ضعیف شدن پیوندهای خانوادگی و ارتباطات خویشاوندی در جامعه اشاره کرده است...

«صله رحم» هرچند در عرف سنتی و نظام عشیره ای به دلیل برخی خصوصیات و ویژگی ها به عنوان عادی ترین پدیده رفتاری در نظام تعاملات اجتماعی قلمداد می شود درحالی که از پشتوانه های فراوان تاریخی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار بوده، اما این سخن هیچگاه به معنای منحصر ساختن ارزش این پدیده اجتماعی به عنوان یکی از ضروری ترین اصول موردنیاز در حیات مشترک انسانی به جوامع، با ویژگی های فوق نیست. نظام اجتماعی موجود نیز هرچند به علت وقوع برخی تغییرات ساختاری و بنیادی امکان اجرای این ارزش مقدس اجتماعی را در سطح گسترده نظام سنتی پیشین ندارد، اما درعین حال با تمهید برخی زمینه ها و زیرساخت های معنوی و فرهنگی مناسب و تبیین آثار و کارکردهای این پدیده در زندگی می توان سطوحی از آن را همواره به عنوان یک ارزش اجتماعی در جامعه تثبیت کرد.


معنی و مفهوم صله رحم
«صله» ازنظر لغت شناسی به معنای پیوستن، احسان و عطاست. «ارحام» نیز جمع «رَحِم» و به معنای عضو خاصی از بدن زن است که محل استقرار فرزند و کانون نشو و نمای طبیعی اوست. خویشاوندان نیز به اعتبار انتساب به یک رحم، «ارحام» خوانده می شوند. یعنی رسیدگی و احسان به افرادی که مادر مشترک دارند مانند عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها.
«صله ارحام» به معنی ارتباط با خویشاوندان است که از واجبات دینی شمرده می شود و قطع آن حرام است. صله رحم در اصطلاح عبارت است از هر کاری که موجب پیوند خویشان می شود، هرچند کار کوچکی مانند نیکو سلام کردن یا جواب دادن سلام یا دادن جرعه ای آب به خویشاوندان باشد. به طور کلی به هرگونه عملی که از روی لطف و احسان باشد و سبب تحکیم روابط عاطفی میان ایشان شود، صله رحم گفته می شود و درمقابل به هر نوع بی اعتنایی دربرابر خواسته های مشروع خویشاوندان و ادا نکردن حقوق آنان قطع رحم می گویند که به کدورت و ایجاد فاصله میان آنها می انجامد.


اهمیت صله رحم در اسلام
براساس نقل امام صادق(ع)، مردی خدمت پیامبر اکرم(ص) رسید و گفت: ای رسول خدا، خویشاوندانی دارم که با آنان رفت وآمد دارم، ولی آنها مرا می آزارند، از این رو، تصمیم گرفته ام آنان را رها کنم. رسول خدا(ص) فرمود: در این صورت، خداوند هم تو را رها می کند. گفت: پس چه کنم؟ فرمود: به کسی که دست رد به سینه تو زده است، بخشش کن و با کسی که از تو بریده است، پیوند برقرار کن و از کسی که به تو ستم کرده است، درگذر. اگر چنین کنی، خداوند عزوجل دربرابر آنها پشتیبان تو خواهد بود.


در رساله حقوق امام سجاد(ع) آمده است:

حقوق ارحام متعدد و متنوع است و برحسب میزان قرابت و پیوند نسبی ایشان تنظیم می شود. واجب ترین این حقوق، حق مادر و پس از آن حق پدر و در مرحله سوم حق اولاد و در مرحله بعد حق برادران است. براین اساس، حقوق دیگر خویشان بر پایه قرابت آنها تعیین می شود.
مادر، مظهر عاطفه و سرشار از محبت است. اوست که با رافت و مهر خود محیط خانه را دلچسب می کند و اوست که در چهاردیواری خانه، مدینه فاضله می سازد و به پرورش و سازندگی کودک می پردازد. مادر است که انسان هایی شرافتمند و مفید برای جامعه می پرورد. مادر سرچشمه فضیلت است و تقوای عملی و ایمانی او راهنمای اعضای خانه است. امام صادق(ع) می فرماید: شخصی نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و گفت: یا رسول الله! به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود: به مادرت. پرسید: پس از او به چه کسی؟ پیامبر پاسخ داد: به مادرت. برای بار سوم آن شخص پرسید: سپس به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمود: به مادرت. دیگر بار پرسید: پس از مادر به چه کسی خوبی کنم؟ رسول خدا(ص) فرمود: به پدرت.


شخصی محضر امام صادق(ع) رسید و عرض کرد:

پدری دارم که بسیار پیر و ناتوان است؛ او را به دوش می گیرم و برای قضای حاجت بیرون می برم. امام فرمود: هرچه می توانی به پدرت خدمت کن و حتی لقمه در دهان او بگذار که این کار وسیله نجات تو از آتش دوزخ خواهد بود.
برای برقراری صله رحم از شیوه کلامی، رفتاری، قلبی و احسان استفاده می شود. در شیوه کلامی کارهایی چون سلام کردن و سلام فرستادن از طریق واسطه و از مصادیق آن نیز دوری از(غیبت، تهمت، ناسزا و خبرچینی) نسبت به خویشان است. دید و بازدیدها، گفت وگوهای حضوری، مسافرت برای دیدار با خویشان و عیادت جزو شیوه رفتاری است. آرزوی سعادتمندی و دعا برای خویشاوندان از نمونه های شیوه قلبی می باشد. کمک بلاعوض برای رفع مشکلات مالی و حفظ اموال و دادن هدیه نیز جزو شیوه احسان است.


تکامل بخشیدن به یک اجتماع بزرگ که از واحدهای کوچک تشکیل شده است، از جمله مواردی است که اسلام دستور به آن داده و به همین دلیل بر حفظ خویشاوندی پافشاری زیاده کرده است، زیرا تقویت بنیه افرادی را توصیه می کند که خونشان در رگ و پوست هم در گردش است. اسلام صله رحم را در کنار عدالت و احسان آورده و از دو طریق عمومی و خصوصی برنامه ریزی کرده است 1- هر فرد مسلمان را موظف نموده به وضع توده مردم رسیدگی کند هرچند نسبت خاصی با آنها نداشته باشد. 2- هر مومن و مسلمانی درباره ارحام و خویشان نزدیکش مسئولیت خاصی دارد. از دیدگاه ائمه اطهار(ع) صله رحم با خویشاوندی که در عرف مردم جاری است متفاوت می باشد، زیرا از نظر پیامبر اکرم(ص) افراد اگر در چهل پشت به هم برسند باز خویشاوند محسوب می شوند.

امام صادق(ع) نیز می فرمایند:

«اگر چهل قدم با مومنی معاشرت کنید نسبت به یکدیگر حق و مسئولیت پیدا می کنید و در قیامت خداوند در این باره از بندگانش سوال می کند.» اینک با توجه به همه سفارشی که دین مبین اسلام درباره صله رحم داشته و احادیث و روایاتی که ائمه اطهار(ع) به کثرت نقل شده است این پرسش مطرح است که چرا نقش صله رحم امروزه کم رنگ شده است؟


به شیوه زندگی امروزی اصطلاحا مدرنیته گفته می شود. این شیوه زندگی مجموعه ای از اوصاف و خصایص تمدن جدید را در طی قرون اخیر در مغرب زمین بوجود آورده است.

در زندگی سنتی گذشته، خانواده یک پدیده مقدس، ایستا و بی تغییر بوده و مظهر عشق و آرامش اعضا، همچنین یک واحد تولید و درآمد مشترک بود که در آن اعضا به هم نزدیک بوده و به صورت یک گروه کاملا مرتبط در کنار هم زندگی می کردند اما در سده نوزدهم شاهد توسعه سرمایه داری صنعتی هستیم که ورود تدریجی صنعت به زندگی، باعث خروج تدریجی صمیمیت ها و همبستگی بین اعضای خانواده ها شد. با ورود این موج، کار در کارخانه ها و واحدهای تولیدی و مشغله کاری فراوان باعث افزایش فاصله ها و پررنگ شدن تجمل گرایی و مصرف گرایی و ظاهربینی و رقابت گردید و ارتباطات عاطفی رو به کاستی نهاد و زندگی سنتی تقریبا حذف و یا کم رنگ شد. این تغییر و تبدیل زندگی از حالت سنتی به صنعتی آثار مهمی در سبک زندگی افراد به جا گذاشته که ما از آنها به عنوان عوامل کم رنگ شدن صله رحم در جامعه یاد می کنیم و در زیر به مواردی از آن اشاره می نماییم:
آگاه نبودن جامعه به حقوق و وظایف یکدیگر
امروزه به خاطر غفلت از ارزش های دینی و اخلاقی، سطح آگاهی مردم نسبت به اهمیت پیوندهای خانوادگی در زندگی اجتماعی و میزان اهمیتی که دین اسلام برای آن قائل شده و آثار دنیوی و اخروی آن کاسته شده است. با احیای ارزش های مذهبی و اخلاقی و با جامعه پذیر کردن افراد در برابر هنجارها و مبارزه با عناصر فرهنگی مزاحم می توان این عامل را برطرف کرد.
ناهمگونی طبقاتی
از ویژگی های جامعه امروزی، گرایش به نوگرایی و مدپرستی است. این مسائل نوعی ناهمگونی طبقاتی میان افراد جامعه پدید می آورد و فاصله های اجتماعی میان آنها را تشدید می کند. در چنین شرایطی افراد معمولا به ارتباط با کسانی علاقه مندند که علایق و وجوه مشترکی با آنها دارند. در مقابل هرگونه ناهمسانی و اختلاف طبقاتی، فاصله میان آنها را افزایش می دهد. در نتیجه دید و بازدیدها و جویا شدن از وضعیت خویشان و در یک کلام صله رحم کم رنگ می شود.
ضعف توجه به ارزش های دینی و اخلاقی
به دلیل درگیر شدن افراد به کار و فعالیت های اقتصادی و مشغله های رو به تزاید زندگی، کم رنگ شدن هویت فرهنگی و تاثیرپذیری از فرهنگ بیگانه، ارزش های دینی و اخلاقی دچار ضعف می شود. با ورود برخی از وسایل مدرن مثل «ماهواره» شاهد خروج تدریجی ارزش های دینی و اخلاقی هستیم. برنامه های ماهواره ای و رسانه جمعی و نظایر آن جای تعالیم دینی را گرفته یا شکل نادرستی از آن را نشان می دهد. لذا الگوهای خانواده تغییر یافته و رفته رفته شاهد جایگزینی سبک زندگی ماهواره ای به جای سبک زندگی اسلامی هستیم.
در این سبک زندگی، صله رحم که یک ارزش الهی واجب است، منزلت و جایگاهی برای آن پیش بینی نشده که به طور کلی ارزش به شمار نمی آید تا برای آن جایگاه و منزلتی بیان شود چرا که معارض با فردگرایی حاکم بر سبک زندگی غربی است.
سفره های رنگین
یکی از علل کم شدن صله رحم مقید و مشروط شدن صله رحم به پذیرایی های پرهزینه و پرزحمت است. البته معنای این سخن این نیست که انسان شأن و منزلت میهمان را رعایت نکند و به گونه ای پذیرایی نماید که از آن، بی احترامی و ناراحتی از حضور او احساس شود، بلکه منظور دوری کردن از اسراف ها و تهیه چندین نوع غذا برای ارضای عقده های شخصی، چشم و هم چشمی ها و یا کم نیاوردن و خود را بالاتر شمردن است که متاسفانه گریبانگیر بسیاری از افراد جامعه شده است.
فساد اخلاقی برخی خویشاوندان
یکی دیگر از عواملی که به تضعیف یا قطع پیوندهای خویشاوندی می انجامد، فساد اخلاقی و گرایش به ناهنجاری هاست. بدون شک انسان ها تمایل دارند با افراد درستکار و موجه و شایسته ارتباط و با آنان رفت و آمد داشته باشند؛ از اینرو کسانی که جایگاه معنوی خویش را نزد خویشاوندان از دست می دهند ارتباط دیگر اعضای فامیل با آنها کم رنگ می شود.
ثروت و موقعیت اقتصادی شاخص ارتباط خویشاوندی
با تضعیف هویت فرهنگی و دینی، ثروت و موقعیت اقتصادی ممتاز، جزء ارزش های اجتماعی شده است. با رشد فردگرایی و تجمل پرستی، ارتباط با خویشاوند مستمند مایه خجالت افراد است، زیرا آنقدر در فردگرایی غوطه ورند که حس انسان دوستی جای خود را به خود دوستی داده است و فرد ثروتمند احساس می کند با کمک مالی به خویشاوند بی بضاعت در مال و ثروتش نقصانی پدید خواهد آمد در صورتی که سنن دینی بر این معاضدت تأکید دارد.
علی رغم این میل در برخی ثروتمندان شریعت یکی از کارکردهای صله رحم را زیادی رزق و مال و دفع فقر دانسته و پیامبر اکرم فرموده اند صله رحم باعث زیادی عمر و از بین رفتن فقر می شود.
خانه های کوچک
یکی از عواملی که گاه سبب ضعف یا قطع پیوند با خویشاوندان می شود آپارتمان نشینی و کوچک شدن فضای سکونت خانواده هاست. امروز گاهی روابط میان خویشاوندان و دوستان به برگزاری میهمانی های تشریفاتی- بسته به توانایی مالی، شأن اجتماعی و سطح توقع طرفین- محدود می شود که این امر هزینه زیادی بر میزبان تحمیل می کند. بدیهی است برپایی اینگونه میهمانی ها و پذیرایی های همراه با تشریفات و چشم هم چشمی، مستلزم داشتن امکاناتی چون خانه مسکونی مناسب و بزرگ است. نبود این امکانات فرد را از برقراری ارتباط صمیمانه و مستحکم با خویشان و دوستان بازمی دارد؛ زیرا توان مقابله به مثل و پذیرایی مناسب را ندارد. از این رو به قطع رابطه می انجامد. بنابراین برای برقراری پیوندهای خویشاوندی باید از سطح توقع ها کاسته شود.
آفات زبانی
از دیگر آسیب های اجتماعی روابط خویشاوندی، غیبت و دیگر گناهان زبانی است که در بسیاری موارد زمینه ای برای از بین بردن حقوق و آبروی مردم می شود. در گفتگوهای خویشاوندی ممکن است عده ای به مزاح تمسخر شوند و یا عیب جویی و غیبت روی دهد. همه این رفتارها به شدت مذمت شده و در مقابل، برای رفتارهایی مانند رازداری، پوشاندن عیوب دیگران و احترام و اکرام مؤمنان، اجر و ثواب اخروی درنظر گرفته شده است. بنابراین بهتر است در گفت وگوی بین خویشاوندان مسائلی چون حفظ شخصیت مردم و عدم افشاء عیوب خود و دیگران و احترام بزرگترها رعایت شود. گفت وگوهای فامیلی می تواند حول محور درس آموختن از یکدیگر، مشورت و استفاده از تجارب بزرگان فامیل باشد.
ارتباطات مجازی «اینترنت، تلفن همراه، پیامک» به جای ارتباطات چهره به چهره
بسیاری از افراد امروزه به جای دید و بازدید حضوری و جویا شدن از احوال خویشاوندان، از ارتباط مجازی استفاده می کنند، در صورتی که در دید و بازدید حضوری و چهره به چهره، برقراری ارتباطات و بیان احساسات و رفع مشکلات بهتر صورت می گیرد و باعث استحکام روابط خانوادگی و ایجاد آرامش که از مهم ترین دلایل انجام صله رحم است می شود اما به سبب دل مشغولی ها و یا اشتغال فراوان و کمبود وقت، دوری مسیر و کم شدن حس مسئولیت پذیری نسبت به دیگران، این ارتباط دیداری جای خود را به ارتباط مجازی داده است.
با توجه به آثار و پیامدهای زندگی مدرن کنونی و تأثیری که در رفت و آمدها و ارتباط با خویشان و آشنایان گذاشته است شاهد ضعف ارتباطات خویشاوندی در جهان معاصر و بویژه در جامعه اسلامی خود هستیم. از جمله نمودهای بارز تغییرات اجتماعی بوجود آمده مرحله دیگری از تمدن بشری، تحت نام تمدن شهرنشینی صنعتی هستیم و جامعه اسلامی ما نیز به رغم تأکید فراوان اسلام و جایگاه آداب اجتماعی در نظام ارزشی و هنجارهای آن، به سبب وقوع برخی تغییرات ساختاری و متأثر شدن از برخی از جریانات وارداتی فرهنگی از این عارضه ناخوشایند در امان نمانده است. ضعف توجه به تعالیم اجتماعی دین، عدم بهره گیری درست از آن در سازماندهی و مدیریت زندگی پیچیده امروز، تنزل شأن و موقعیت ارزش های اخلاقی، مهاجرت، تقسیم کار صنعتی، فعالیت اقتصادی مستمر برای تأمین هزینه های معیشت با اجابت به حرص و طمع، کثرت ارتباطات برونی و از میان رفتن بسیاری از کارکردهای شبکه خویشاوندی در عرف موجود، نگرش های محاسباتی و فردگرایی و تجمل گرایی، کمبود و کوچک شدن فضای مسکونی، تأثیرپذیری از فرهنگ، دوری مسیر، تکبر و فخرفروشی و بسیاری از عوامل دیگر ادعای فوق را تأیید می کند. امید است با تکیه بر ارزش های اخلاقی و مذهبی و برقراری سبک زندگی اسلامی و بازگرداندن این ارزش ها به شالوده زندگی، بتوانیم نقش صله رحم را که از مهم ترین احکام الهی و قطع آن از گناهان کبیره و حرام است، رونق بخشیم.


چه باید کرد؟
بحران های اجتماعی و روانی در جهان معاصر موجب تضعیف و تزلزل نهاد خانواده شده است، درپی این بحران ها شاهد کاهش یا سقوط ارزش های اخلاقی و دینی هستیم که نهاد مقدس خانواده را دستخوش متلاشی شدن کرده و ارکان خانواده سنتی را تضعیف نموده و ساختار دیگری از خانواده پدید آورده است. بنابراین برای دوری از تزلزل نهاد خانواده، نقش پدر و مادر بسیار مهم است. بهترین الگو برای فرزندان، پدران و مادران هستند، برای رونق صله رحم نیازمند دوری از تجمل گرایی و فردگرایی و پیوستن به باورهای مذهبی و اخلاقی هستیم، باید تلاش شود تا سبک زندگی اسلامی دوباره احیا شود، آغاز آن از عملکرد پدر و مادر در خانه پی ریزی می شود تا رفته رفته به جامعه سرایت کند، همان طور که رهبر معظم انقلاب هم تأکید فراوانی در برقراری سبک زندگی اسلامی داشته اند این مسئله در پیشرفت جامعه و سعادتمندی آن نقش بسزایی دارد. به اعتقاد ایشان باید سبک زندگی اسلامی در مقام نظر و تفکر سامان یابد و در تفکر دینی نوع صله رحم تبیین شود، از سوی دیگر صله رحم در تعمیق سبک زندگی اسلامی تأثیر ژرف دارد، مشروط بر آنکه صله رحم برگرفته از روش و بینش قرآنی و دینی باشد.


منابع:
1- ارکانی بهبهانی، م، بی تا، آداب معاشرت با خویشاوندان، موسسه پاسدار اسلام، بی جا.
2- گناهان کبیره: ج1، ص164.
3- حسین زاده، ع، بی تا، خانواده موفق- ارتباط والدین و فرزندان، موسسه آموزشی و پرورشی امام خمینی کاشان
4- راغب اصفهانی، بی تا، مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی.
5- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن کریم، بی جا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

اسرافیل بزارپور معارفی ازکیهان


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :