پنج شنبه - 2017 نوامبر 23 - 5 ربيع الاول 1439 - 2 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 219153
تاریخ انتشار : 23 شهریور 1396 7:58
تعداد مشاهدات : 65

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

مشارکت شهروندی در سبک زندگی اسلامی

مشارکت شهروندان ابزاری برای تقویت مدیریت شهری در جوامع پیشرفته امروزی و از شاخص های سبک زندگی جوامع مختلف محسوب می شود. تنوع و پیچیدگی مسائل شهری در کنار معضلات اجرایی و مدیریتی، مشارکت شهروندان را در مسائل شهری ضروری نشان می دهد...

در بحث مشارکت فعال شهروندان آنچه مطلوب است، رشد و تعالی شخصیت شهروندان، تقویت هویت شهری، تقویت حس اعتماد و همکاری میان اهالی شهر و اصلاح سبک زندگی شهروندان است. در این مقاله مفهوم مشارکت شهروندی براساس آیات قرآن تبیین شده است.
***
اهمیّت مشارکت
طبیعت انسان، اجتماعی است و زندگی اجتماعی هم براساس روابط انسان ها با یکدیگر امکان پذیر می شود و در این فرآیند، فرد و جامعه بر یکدیگر تأثیر می گذارند. در نتیجه، بر افراد جامعه لازم است نقش خود را در این تأثیرگذاری و تأثیرپذیری به درستی ایفا کنند. از این رو افراد باید با مشارکت فعال، در سرنوشت خود و جامعه دخالت کرده و در سیاست گذاری ها، تصمیمات و چگونگی اداره امور کشور تأثیرگذار باشند؛ چراکه اگر در تعیین سرنوشت خود مشارکت نداشته باشند، براساس سنت های موجود در عالم خلقت، دیگران با سلطه بر آنها و به جای آنان تصمیم گیری خواهند کرد و با ایده و ایدئولوژی های نابهنجار به سیاست گذاری و تنظیم اداره امور پرداخته، جامعه را به سر منزل هدف های مورد پسند جهان بینی خود سوق خواهند داد و چه بسا آن را به مرحله هلاکت بکشانند.
از نظر سیاسی مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود، منجر به رشد و تقویت اقتدار ملی و وحدت ملی می شود و چون در نظام مشارکت از تمامی ظرفیت ها، توانمندی ها و استعدادهای مردم استفاده می شود، فاصله طبقاتی و مشکلات دولت کاهش خواهد یافت. در متون اسلامی توصیه های فراوانی از بزرگان درباره مشارکت وجود دارد، برای نمونه حضرت علی(ع) در نامه ای به مردم مصر، خطاب به آنان می فرماید: «ای مردم مصر، نگویید ما سرپرستی چون مالک و امامی چون علی داریم. اگر در صحنه حاضر نباشید، شکست می خورید… جامعه ای که در خواب باشد، دشمن بیدارش، او را رها نمی کند.» (رسانه ها و راه های تقویت مشارکت مردم در صحنه های سیاسی و اجتماعی، سعید کرمی، ص14)


از دیدگاه امام خمینی(ره) اهمیت مشارکت برای تعیین سرنوشت به حدی است که آن را در کنار نماز قرار داده و می فرماید:

«همه شما، همه ما، زن و مرد، هر مکلف همان طور که باید نماز بخواند همانطور باید سرنوشت خودش را تعیین کند.» (صحیفه نور، ج 15، ص 168)


چارچوب های حق تعیین سرنوشت
منظور از مشارکت مردم، این است که خداوند متعال تعیین سرنوشت جمعی را به خود انسان ها تفویض کرده است. یکی از آزادی هایی که انسان ها به حکم فطرت و عقل و شریعت دارند، حق تعیین سرنوشت جمعی است.
هر فرد علاوه بر اینکه می تواند سرنوشتش را با اراده و تدبیر خود تعیین کند، یک حق انتخاب، حق مشارکت و آزادی دیگری هم دارد و آن این است که با مشارکت و همسویی دیگران بتواند نقشی در تعیین سرنوشت جمعی داشته باشد… شاید غیرعقلانی و ناعادلانه باشد که به انسان بگوییم موجودی اجتماعی باش و در اجتماع زندگی کن، اما در سرنوشت اجتماعی خود دخالتی نداشته باش. براساس نظریه عدل، خداوند حکیم، انسان را در زندگی سیاسی خود آزاد گذاشته و قدرت اراده و خلق افعال سیاسی به او داده و براساس ملاک هایی که عمدتاً ناشی از حسن و قبح عقلی افعال است، انسان را مسئول اعمال و کردار سیاسی خود کرده است.
اصل عدل، برخلاف جبرگرایی، انسان را از مسئولیت تصمیمات سیاسی تبرئه نمی کند، بلکه آحاد مؤمنان را مسئول پیامدهای زندگی سیاسی اجتماعی خویش می داند. بر این مبنا به بررسی موضوع مشارکت از منظر آیات، روایات و مباحث فقهی و کلامی خواهیم پرداخت.


مبانی مشارکت در قرآن کریم همیاری و هم فکری اجتماعی
برخی از آیات قرآن کریم، بیشتر ناظر بر بُعد اجتماعی زندگی انسان است و به نوعی مفهوم مشارکت، همیاری و هم فکری جمعی از آن برداشت می شود. از جمله مؤلفه هایی که در قرآن کریم در رابطه با مشارکت اجتماعی به بحث گذاشته شده است، در قالب کلمه «کفل» است. «یکفُلُ» به معنی سرپرست و ضامن است.

چنانچه خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
«…در آن هنگام که قلم های (قرعه) خود را به آب می افکندند تا کدامیک کفالت و سرپرستی مریم را عهده دار شود…» (آل عمران ـ 44)


آنچه از این آیه برداشت می شود، تکافل و سرپرستی اجتماعی است؛ یعنی افراد جامعه همدیگر را سرپرستی کنند و با آنچه در اختیار دارند، به یکدیگر کمک و مساعدت نمایند و یا به گونه ای با هم اتفاق نظر و دارای یک تصمیم باشند؛ چه این تصمیم ایجابی باشد یا سلبی.


آیه دوم سوره مائده از جمله آیاتی است که مردم را به مشارکت دسته جمعی برای به وجود آوردن مصالح زندگی اجتماعی دستور می دهد:
«… و (همواره) در راه نیکی و پرهیزکاری با هم تعاون کنید و (هرگز) در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید.» (مائده ـ 2)


شاید گویاترین و صریح ترین آیه درباره لزوم تبعیت دولت از افکار عمومی و رأی صاحبان اندیشه سیاسی (مشارکت سیاسی) آیه 61 توبه باشد که به اعتراض منافقان فرصت طلب، به ویژگی بارز مردمی بودن پیامبر(ص) اشاره می کند و نه تنها نسبتی را که منافقان به پیامبر اعظم داده اند، نفی نکرده، بلکه بر آن تأکید کرده است. این صفت را منافقان به پیامبر اعظم داده اند، نفی نکرده، بلکه بر آن تاکید کرده است. این صفت را منافقان به عنوان صفت ذم از پیامبر یاد کرده اند، ولی خداوند به عنوان صفت مدح یاد کرده است:
«از جمله منافقان، کسانی هستند که پیامبر خدا را می آزارند و درباره او می گویند که گوش است، (یعنی سخت وابسته به آرای اطرافیان خویش بوده و استقلال رأی و اراده ندارد) به آنها بگو گوش بودن پیامبر به سود شماست (زیرا علت گوش بودن پیامبر دو چیز است) یکی اینکه به خدا باور دارد و (قهراً) بیشتر از آن چه خدا به او اختیار داده و تکلیف فرموده است، نمی طلبد و دیگر اینکه به مؤمنان نیز اعتماد دارد (و برای اندیشه آنان اعتبار قائل است) و او رحمتی است برای کسانی از شما که ایمان آوردند و آنان که پیامبر خدا را آزار می دهند، عذاب دردناکی در انتظارشان خواهد بود.» (توبه ـ 61)
شورا
شورا و مشورت، یکی از آموزه ها و تعالیم دینی است که فرهنگ اسلامی بر آن اهتمام و تأکید داشته است. مشورت به مفهوم تبادل آرا و افکار به منظور دستیابی به تصمیم صواب یا صواب تر، یکی از وظایف حکومت اسلامی و کارگزاران نظام دینی است. هرچند شیوه ها و مکانیزم های شورا و مشورت هیچ گاه روند مشخصی را طی نکرده است، امّا با توجه به مباحث نظری مقوله شورا، اهتمام فرهنگ سیاسی اسلام به نقش افراد و جامعه در تعیین سرنوشت شان به خوبی آشکار می شود. بنابراین، مشورت و شورا به مفهوم تضارب آرا و اختیار از اصحاب خرد برای رسیدن به نظر صواب یا احسن، خود زمینه های جدی مشارکت را در جامعه دینی فراهم می سازد.
قرآن کریم که مهم ترین و معتبرترین منبع برای دریافت احکام و موازین شرعی است، یکی از امتیازات جامعه اسلامی را حرکت و عمل بر پایه مشورت، تبادل نظر و تصمیم گیری جمعی دانسته و بر آن تأکید کرده است. در آیات متعددی بر ضرورت شورا توجه شده و بدان تصریح می شود که برای رعایت اختصار به ذکر دو آیه از آن بسنده می شود. «… و در کارها با آنان مشورت کن». (آل عمران ـ 159) «… و مؤمنان کارشان را با مشورت انجام می دهند». (شوری ـ 38) در هر دو آیه به صراحت هرچه تمام، اصل شورا مطرح گشته و از پیامبر اکرم(ص) خواسته شده است تا در کارهای اجتماعی و تصمیم گیری های عمومی بر پایه شور و مشورت با دیگران عمل کند.
شایان ذکر است در اموری که بیان شرعی دارد، مشورت صورت نمی پذیرد، ولی در اموری که امر و نهی شرعی نرسیده است، مشورت موضوعیت می یابد. وقتی شارع مقدس دستور می دهد، «وأمرُهم شوری بینهم» یعنی جامعه اسلامی باید در کارهای مربوط به شئون عامه، مشورت انجام دهد. اسلام در این زمینه، «عرف عقلا» را قبول دارد.


امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر به عنوان روش واقعی تغییر و اصلاح اجتماعی و برخورد با حالات انحرافی که بر جامعه دینی و دولت اسلامی عارض می شود، رسالتی همگانی است که به خوبی زمینه های مشارکت و رقابت سیاسی افراد و نیروها را فراهم می آورد. مسلمانان براساس وظیفه امر به معروف و نهی از منکر، دارای اراده آزاد و حق انتخاب می باشند و در قبال خوبی و بدی زندگی اجتماعی و رفتار افراد نسبت به همدیگر مسئولیت دارند.
چون در حقوق اسلامی رابطه مردم با یکدیگر و نیز مناسبات اجتماعی به گونه ای تعریف می شود که سرنوشت هرکس با سرنوشت دیگران گره خورده است.
امر و نهی در امور مربوط به مدیریت سیاسی و اداره جامعه، یکی از حوزه های این تکلیف دینی به شمار می آید. دیدگاه جامع نگر به دین که تعالیم دینی را از حوزه فردیت و معنویت به گستره اجتماع و امور عرفی تسری می دهد، عرصه سیاست و اجتماع را بارزترین نمود امر به معروف و نهی از منکر می داند. با این تفکر، کلیه شهروندان در قبال اوضاع جاری جامعه، رفتار و کردار صاحبان قدرت و کارگزاران حکومت اسلامی، وظیفه نقد، نصیحت و نظارت را بر عهده دارند. این امر به مفهوم ایجاد زمینه های مشارکت سیاسی افراد در حکومت دینی است؛ زیرا در این صورت، کلیه افراد و سازمان ها در جامعه اسلامی وظیفه دارند تا در تعیین سرنوشت خود سهیم شوند و با اعمال نظارت، نصیحت و انتقاد دلسوزانه، زمینه های مدیریت مناسب را تدارک دیده و استحکام نظام سیاسی متکی بر تعالیم دینی را فراهم آورند.
علاوه بر این، در آیه های متعددی از قرآن کریم آشکارا تأکید شده است که نظارت مردم بر روند امور جامعه اسلامی، نه تنها حق، که وظیفه ای تخلف ناپذیر است. برای نمونه به این آیه شریفه می توان استناد کرد:
باید از میان شما جمعی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند. (آل عمران ـ104)
طبق این کلام آسمانی باید از میان جامعه اسلامی، گروهی دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند. ظهور امر در این آیه شریفه، تردیدی در وجوب نظارت همگانی باقی نمی گذارد. در قرآن کریم آیه های فراوانی درباره امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود:
«مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند، که به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای ناپسند باز می دارند و نماز را برپا و زکات می دهند…» (توبه ـ 71)
«شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شدید، به کار پسندیده فرمان می دهید و از کار ناپسند باز می دارید و به خدا ایمان دارید.» (آل عمران ـ 110)
«همان کسانی که چون در زمین به آنها توانایی دهیم، نماز برپا می دارند و زکات می دهند و به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای ناپسند باز می دارند و فرجام همه کارها از آن خداست.» (حج ـ 41)
اکثرا از معنای امر به معروف و نهی از منکر یک برداشت انتقادی می شود، در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر انتقاد نیست. شاید نهی از منکر جنبه انتقادی داشته باشد، ولی امر به معروف جنبه سازندگی دارد؛ یعنی امر به معروف و نهی از منکر، هم جلو برنده اند و هم بازدارنده. مردم با مشارکت خود جامعه ای را می سازند که دائما در حال حرکت به سوی معروف هاست و معروف ها را از قوه به فعل در می آورد و با یک وضع نقادانه جلو منکرات و موانع تکامل را می گیرد. این کار در سطح کلان جامعه، از رهبران نظام سیاسی گرفته تا اجزای آن و تمامی نهادهای اجتماعی، انجام می پذیرد. البته حوزه های امر به معروف و نهی از منکر براساس قانون و شرع تعیین می شود که مردم نسبت به هم در چه مواردی حق دخالت و بازدارندگی دارند و در چه مواردی این حق را ندارند؛ ولی اگر امر به معروف و نهی از منکر بطور فردی و سلیقه ای و جهت دار صورت گیرد و هماهنگ با هدف و ساختار اجتماعی و نظام سیاسی انجام نگیرد، جامعه را دچار هرج و مرج و بی نظمی خواهد کرد.
اراده جمعی
از اولین مفاهیمی که در متون اسلامی بر مشارکت مردم دلالت می کند «اراده جمعی» است. اراده جمعی انسان ها از آیه شریفه «خداوند تغییر نمی دهد سرنوشت قومی را مگر اینکه آنها در خود، تغییر ایجاد کنند» (رعد ـ 11) استنباط می شود.
اطاعت جمعی
یکی از مصادیق مشارکت جمعی در اسلام، مسئله اطاعت از خدا و رسول خدا و اولوالامر است؛ چون نفس این طاعت، مشارکت جمعی را می طلبد، در حالی که منبعث از اراده آزاد انسان ها می باشد. بنابراین اگر خداوند، به رسول خدایا امام- چه امامی بالاصله، یا نیابی- دستور دهد به صورت جمعی از او اطاعت کنیم و این اطاعت جمعی، از نصوصی چون آیه شریفه: «…خدا، پیامبر و اولوالامر را اطاعت کنید.» (نساء ـ 59) برداشت می شود و با گستره ای که دارد، تمامی عرصه های زندگی را در بر می گیرد. وقتی به صورت طولی و از بالا نگاه کنیم، این فرمان است و هنگامی که از پایین نگاه کنیم، این اطاعت منبعث از اراده مردم است و نافی اختیار آنها نیست و علاوه بر آن، اطاعتی بر مبنای معرفت و شناخت- و نه کورکورانه- است. اطاعت از خدا، در پی اعتقاد به توحید و اطاعت از رسول در پی اعتقاد به نبوت و اطاعت از اولوالامر در پی اطاعت از فرمان رسول است. بنابراین هیچ یک از این اطاعت ها کورکورانه یا خارج از حدود آزادی و اختیار انسان نیست، بلکه یک اطاعت انتخاب شده و آگاهانه است و مشارکت جمعی مبتنی بر شناخت و آگاهی را می طلبد.
نتیجه گیری
مباحث مربوط به مشارکت عمومی و حق تعیین سرنوشت، از جمله مباحثی است که در تاریخ تفکر سیاسی غرب بطور منسجم در قالب جهان بینی اومانیستی توجه می شود. غرب اندیشان سیاسی در جوامع مسلمان این شبهه و ایراد را به اندیشه اسلامی وارد می کردند که حوزه تفکر در دین الهی نمی تواند از مرز حق و تکلیف و بایدها و نبایدها فراتر رود و با شگردهای مختلف سعی در حاشیه سازی اندیشه های اسلامی می کردند. اما همه این ایرادها با بررسی متون دینی و توجه به آیین اسلام قابلیت پاسخ گویی دارد. مفهوم مشارکت عمومی با اینکه اصطلاح جدیدی در علوم سیاسی به شمار می آید، ولی مبانی و مؤلفه هایی که حکایت از وجود آن در اندیشه دینی باشد، به وفور یافت می شود. در این مقاله به برخی از این مؤلفه ها در قالب مباحث قرآنی، اشاره شد که از جمله مباحث مربوط به شورا، امر به معروف، اراده جمعی و … بیانگر ادعای ذکر شده می باشد.
بنابراین، اندیشه اسلامی نه تنها حق مشارکت مردم در حوزه های کلان جامعه را به رسمیت می شناسد، بلکه در چارچوبی خاص، مردم را فراتر از حق، به مشارکت در احقاق حقوق و تعیین درست سرنوشت خویش برای تحقق جامعه آرمانی مکلف می کند. با این تفاوت که مشارکت در اندیشه اسلام و مشارکت جمعی وسیله ای است برای رسیدن به اهداف و آرمان های وحیانی، در حالی که در غرب این وسیله ضداندیشه های توحیدی و برای تحقق آرمان های بشری استفاده می شود.

وحید حاتمی، معارفی از کیهان


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :