چهارشنبه - 2018 ژولاي 18 - 6 ذيقعده 1439 - 27 تير 1397
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 212944
تاریخ انتشار : 14 تیر 1396 1:50
تعداد مشاهدات : 221

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

عوامل تقویت انضباط اجتماعی در منابع دینی

نظم و انضباط اجتماعی، اساس و قوامی برای زندگی شهروندی، مفهومی محوری و دارای ارتباطی چند سویه با دیگر حوزه های زندگی، مطالبه ای دینی، ملی و عرفی و شاخصی برای میزان پیشرفت و توسعه شهری است. قرآن نیز با بیان داستان طالوت و نبرد او با جالوت، داستان بنی اسرائیل و داستان جنگ احد نمونه هایی حقیقی از پیامدهای بی انضباطی را برای مسلمانان روایت می کند...


با تکیه بر مباحث نظری و چارچوب های مفهومی بیان شده، با تأملاتی در منابع دینی، عوامل تقویت نظم را با ذکر دو مقدمه کوتاه پی می گیریم:


الف. بر اساس جهان بینی اسلام،

خداوند خالق یکتا و حکیم مطلق است. تنها اوست که به همه ابعاد وجودی انسان آگاهی تمام عیار دارد و فقط اوست که می تواند خیر و شر انسان را به نحو کامل و شایسته بشناسد و انسان را به فلاح و سعادت ابدی رهنمون کند.

برای نیل به این هدف ارزنده و والا، پیامبران و امامان معصوم(ع) را به نبوت و امامت منصوب کرده و هدایت و راهنمایی همه انسان ها را در طول تاریخ به آنها واگذار نموده است. پیامبران و امامان از طریق وحی به شکل مستقیم و غیر مستقیم هنجارها و قاعده های عمل را دریافت نموده و آن گاه در بسترها و زمینه های عادی و بعضا غیرعادی به انسان ها آموزش داده اند.

دستگاه عدل الهی تکویناً و تشریعاً به موجب رعایت این هنجارها، همنوایان را به فلاح، رستگاری و سعادت ابدی می رساند و در بهشت برین جای می دهد و ناهمنوایان را کیفر داده و مجازات می کند و در دوزخ جای می دهد. تکیه و تأکید بر روی این نکته حائز اهمیت است که مؤمنان باید توجه داشته باشند که دستورات الهی و هنجارهای دینی از سنخ توافق های جمعی نیست که بتوان آنها را دستکاری کرد و به اشکال دل بخواه درآورد و یا نسبت به برخی تعهد عملی داشت و نسبت به بقیه آنها بی تفاوت بود، بلکه باید همواره بر همه آنها همزمان و متناسب با خواست و اراده واضع آن هنجارها (شارع مقدس) تاکید ورزید.

بر اساس جهان بینی اسلام، عمل به برخی از آنها و فراموش کردن بقیه و سستی در انجام آنها ممنوع است و گناه شمرده می شود؛ چه آنکه بر اساس این جهان بینی، همه دستورات الهی در بردارنده مصلحت ها و منافعی برای کنشگران هستند. هر چند ممکن است که کنشگران به منافع و کارکردهای مثبت و یا ضررها و کارکردهای منفی آنها آگاهی نداشته باشند.


ب- در اسلام،

آنچه محور دستورالعمل ها است، توحید است. اسلام ادعای تشکیل امت واحده را داشته و دارد و اختصاص به حد و مرز جغرافیایی و اقوام خاصی ندارد. در این نوشتار آنچه مورد تاکید قرار گرفته ایجاد و حفظ و ارتقای نظم اجتماعی با تکیه بر ادبیات جامعه شناختی و از منظر اسلام است. با توجه به مقدمات ذکر شده، آنچه در پی می آید، مجموعه ای از آموزه های دینی است که در قالب آیات شریفه قرآن کریم، روایات معصومان(ع) تفسیر آیات و در برخی مواقع دیدگاه های شخصیت های برجسته و نظریه پرداز، بیان شده و می تواند بیانگر عوامل ایجاد نظم و یا حفظ و ارتقای آن باشد.


1ـ ایمان به خدا
ایمان به خدای یکتا مهم ترین اصل و اساسی ترین عامل برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی است، البته اگر اعضای جامعه به این مرحله از رشد و آگاهی رسیده باشند که خداوند آنها را آفریده و از این آفرینش هدفی را تعقیب می کند. هدف از آفرینش انسان و همه آنچه که در اطراف اوست برای سعادت و کمال ابدی اوست و نیز عقیده و ایمان به آنکه اصول نظری و عملی همگی در دستورات دینی اسلام نهفته است. این دستورات دینی انسان را به سعادت ابدی نائل می کند؛ زیرا تابع جذب مصلحت و دفع ضرر است. در نتیجه ایمان و آگاهی به این عقاید و عمل همه مسلمانان بدان هاست که هیچ زمینه ای برای اختلال به وجود نمی آید. عکس این هم درست است که کفر و بی ایمانی منشاء بسیاری از عدم تعادل ها و بحران های اجتماعی به شمار می رود. بر اثر کفر و بی ایمانی است که قوانین و مقررات آسمانی خدشه دار شده و مورد تعرض قرار می گیرد و در نتیجه، در بخش هایی از زندگی اجتماعی انسان اختلال به وجود می آید.
لازمه ایمان تام و تمام به این عقاید، آن است که مسلمانان به این عقیده نیز ایمان داشته باشند که خالق همه هستی عالِم مطلق است و علم او بر همه ذرات و کائنات احاطه دارد و هیچ چیز از دایره علم او خارج نیست. خالق هستی با توجه به همین علم و عشق و علاقه ای که به آینده انسان دارد، این دستورات عملی را برای او تنظیم کرده است و با عمل به این دستورات که از یک پشتوانه علمی فراگیر برخوردار است، نظم بر همه گستره زندگی فردی و اجتماعی او حاکم می شود. بنابراین، با ایمان به مجموعه این عقاید نظم اجتماعی فراگیر و توسعه می یابد.


2ـ ضرورت قانون
تاریخ حیات آدمی، به خوبی گویای آن است که انسان همواره به صورت تجمعی زیست کرده است و روشنی این مدعا ما را از هر گونه استدلال و برهان عقلی و دلیل تجربی بی نیاز می کند. اگر سؤال و ابهامی وجود دارد، در چند و چون این نوع زندگی و پراکندگی آن و سؤال هایی از این قبیل است. اسناد و مدارک تاریخی نشان می دهد که هر وقت و هر کجا که انسان بوده، به صورت اجتماعی زندگی کرده است.
با توجه به ویژگی های زیست شناختی و آثار یافت شده و همچنین آیات شریفه قرآن کریم، اولین واحد اجتماعی، خانواده بوده که هم با ویژگی های زیستی انسان همسو است و هم با ویژگی های روحانی و فطری او.
با پیدایش خانواده که همزمان با خلقت بشر است، نیاز انسان ها به یکدیگر نمودار شد. این نیازها متعدد هستند و روشن ترین و ابتدایی ترین آنها نیاز جنسی دو جنس مخالف (مذکر و مونث) به یکدیگر است. لازمه تامین این نیازها و پاسخ به هر یک آن است که تعاملی بین انسان ها صورت بگیرد. برقراری تعامل بین انسان ها خود تبعاتی به دنبال دارد. انسان ها همواره به دنبال آن بوده اند که بیشترین بهره وری را از غیر خودی داشته باشند؛ خواه از طبیعت و یا از انسان های دیگر. توسعه و افزایش بهره وری، بهره کشی و استثمار انسان های دیگر را باعث می شد. در اینجاست که وجود قانون ضرورت پیدا می کند. قوانین به هر شکل که باشند، به تنظیم رفتار شهروندان می پردازند و از هرج و مرج جلوگیری می نمایند.
از آن رو که انسان دارای بعد مادی و معنوی است و هم حیات دنیوی دارد و هم حیات اخروی و به دنبال سعادت جاوید است، نیازمند قوانینی است که هر دو جهت را تامین کند. تامین این دو جهت ممکن نیست مگر آنکه واضع و قانون گذار به ابعاد او آگاهی داشته باشد. در این جاست که لازم است وحی به کمک آدمی بیاید، به علاوه آنکه در حیات دنیوی نیز بسیاری از ابعاد آدمی هم چنان مجهول و ناشناخته مانده است؛ بنابراین محتاج قوانین مبتنی بر وحی است. از این نیاز که چشم پوشی کنیم، توجه به این نکته ضروری است که تنها قوت و فراگیری قانون کافی نیست، بلکه علاوه بر قوت قانون، ایمان به درستی آن نیز ملحوظ نظر است. وقتی انسان ها به خدا و وحی عقیده و ایمان داشته باشند و برخی قوانین را منتسب به منبع وحی بدانند طبعا با رغبت بیشتری بدان ملتزم می شوند.
با توجه به آنچه گفته شد، هیچ اجتماعی بدون قانون نمی تواند باشد و همه جوامع به هر شکل ممکن تابع قوانین زمینی و یا آسمانی هستند، اما بهترین قوانین آن است که همه ابعاد انسان را پوشش دهد. تنها قوانین آسمانی که به وسیله وحی و توسط انبیاء(ع) آمده است از این ویژگی برخوردار است. بنابراین، هیچ انسانی نمی تواند آزادانه هر آنچه را می خواهد انجام دهد، بلکه همه انسان ها مجبور بوده اند در چارچوب قوانین عمل نمایند.
همین قوانین بوده است که با ایجاد محدودیت ها و محرومیت ها توانسته به زندگی اجتماعی انسان ها سامان بخشد و از هرج و مرج و تجاوز بعضی به بعض دیگر جلوگیری نماید، و در صورت اقدام به اعمال منافی با قوانین، مرتکب آن را مجرم شناخته و مجازات نموده است.
بنابراین، اصل وجود قانون و مقررات یک ضرورت اجتماعی و اجتناب ناپذیر است که هم عامل ایجاد نظم و هم حافظ نظم اجتماعی و هم عامل توسعه آن است.
هرچه قانون ناظر به نیازهای واقعی و حقیقی انسان ها باشد کامیابی اش بیشتر خواهد بود


3- تشکیل حکومت
وقتی وجود قانون برای برقراری نظم اجتماعی لازم باشد، قانون باید به سطح اجرا برسد تا بتواند ضامن نظم باشد، وگرنه فقط در سطور و نگاشته ها همچنان باقی می ماند. با این وصف، قوانین نیازمند دستگاه اجرایی هم هستند تا به وسیله اجرای قوانین بتوانند نظم را بر جامعه حاکم کنند.
هرچه دلبستگی حاکم و مجری به قانون بیشتر باشد، ضریب التزام عملی به قانون و در نتیجه، انضباط اجتماعی افزایش خواهد یافت. اگر مجریان خود اعتقادی به اجرا نداشته باشند، طبعا این عدم التزام و احترام به سطوح و لایه های پایین جامعه سرایت می کند و پس از گذشت اندی دیگر چیزی به نام احترام و التزام به قانون باقی نخواهد ماند. مجریان متناسب با نوع قوانین معلوم می شوند. در نگاه اسلام، که قانون از طرف خداوند به وسیله پیامبران بر انسان ها نازل می گردد و شریعت خوانده می شود، مجری کسی است که منصوب از طرف خداست.


4- برقراری امنیت
به طور طبیعی یکی از عواملی که در نظم اجتماعی و تبعیت از هنجارها و قواعد اجتماعی موثر است، وجود امنیت اجتماعی و فراگیری آن است. امنیت از عناصر بسیار مهم اجتماعی است که خواسته و نیاز اولیه هر شهروندی را تشکیل می دهد. بدون امنیت تعاملات مختلف اجتماعی سمت و سوی دیگری به خود خواهد گرفت. برقراری امنیت خود پیش نیازهایی دارد که بدون وجود آنها امنیت برقرار نمی شود. از جمله این پیش نیازها اقتدار و مشروعیت حاکمیت است. در کنار این عنصر، قدرت بر اجرا نیز اهمیت خاص خود را دارد. بنابراین، حاکمیت باید از همه امکانات مجاز برای کسب قدرت لازم و اجرای آن در راستای ایجاد امنیت استفاده تام را ببرد.
برقراری امنیت هم در جهت مراقبت از جان، مال، ناموس و آبروی انسان ها است و همه موارد را شامل می شود؛ از جمله: برخورد با سارقان و همه کسانی که به هر شکل در برهم زدن نظم عمومی اقدام می کنند.


5- تاکید بر ازدواج و تحکیم خانواده
ازدواج یک کنش متقابل اجتماعی خاص است که از یک سو، عهده دار پاسخ به نیازهای غریزی، فطری و روانی انسان است و از سوی دیگر، متناسب با هنجارهای اجتماعی صورت می گیرد. سیر تاریخی ازدواج بیانگر آن است که هم ریشه و خاستگاه زیستی(غریزی) دارد و هم روحی(فطری). بهترین دلیل برای اثبات این مدعا، ساختار بدن آدمی است که مجهز به دستگاه و اعضایی است که عهده دار پاسخ به این نیاز غریزی است. این نیاز خاستگاه و ریشه روحی هم دارد؛ زیرا بسیاری از نیازهای روحی و عاطفی انسان به وسیله ازدواج تامین می گردد: «و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون» (روم ـ21).
بر اساس آموزه های اسلام نیز ازدواج و تشکیل خانواده یک ضرورت اجتناب ناپذیر است. نظم در رفتار جنسی در قالب ازدواج و تشکیل خانواده، خواسته همه جوامع در طول تاریخ بوده است و همواره بی انضباطی در آن به عنوان انحراف و کجروی شناخته شده و نسبت به آن واکنش نشان داده اند. نظم در رفتار جنسی، باعث نظم و انتظام در نسل آدمی است.
یکی از زمینه هایی که در تضعیف نظم و انضباط اجتماعی موثر است، گسست خانواده است. در خانواده گسسته به دلیل آنکه چتر حمایتی خانواده در جامعه پذیری و کنترل و حمایت های اقتصادی و امنیتی از دست داده می شود، چه بسا اعضا و بخصوص کودکان با نقض جامعه پذیری مواجه شده و با هنجارهای اجتماعی آشنا نشوند و در نتیجه، در عمل نتوانند مطابق نظم موجود رفتار خود را تنظیم کنند و کجروی نمایند.
بنابراین، یکی از راه کارهای پیشنهادی اسلام برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی، تاکید بر خانواده و تحکیم مبانی و اصول آن است. موضع دین در نگهداری عده، ارث و.. . همگی به همین اصل اساسی بر می گردد.


6- تقویت نهاد آموزش و پرورش
همان گونه که پیشتر نیز بیان شد، یکی از مهم ترین راه کارهای ایجاد و تقویت نظم اجتماعی، اجتماعی شدن اعضای جامعه است. اجتماعی کردن اعضا در نهادهای متفاوتی صورت می گیرد که اولین آنها خانواده است. پس از خانواده بیشترین سهم از آن نهاد آموزش و پرورش است. در این نهاد است که الگوها و ایستارهای فرهنگی و ارزشی آموزش داده می شود و به کمک برخی مراقبت ها نگه داری می گردد. نظم ساختاری و انضباط فردی از جمله مواردی است که اعضای جامعه در نهاد آموزش و پرورش با آن آشنا شده و آن را می آموزند. یادگیری نقش ها و موقعیت های اجتماعی و نیز هنجارها در همین نهاد و در کنار نهاد خانواده صورت می گیرد. در اسلام تاکید بسیاری بر امر آموزش اعم از یادگیری و یا یاد دادن شده است. شروع رسالت پیامبر اکرم(ص) با «علم» بوده و ایشان همواره به علم و علم آموزی سفارش می فرمودند. (ارشاد القلوب، ج1، ص 166)
در آموزش و علم آموزی است که کارکردهای نظم و بی نظمی به صورت نظری مورد بحث و مداقه قرار گرفته و در نتیجه شناخته می شود. وقتی در این فرایند آموزش های لازم صورت گرفت، احتمال آنکه در مقام عمل نیز بدان آموخته ها عمل شود فراوان است. در نقطه مقابل، بسیار روشن است که جهل و نادانی چقدر زمینه را برای نابسامانی های اجتماعی فراهم می کند. اگر در فرایندهای اجتماعی دقت نظر داشته باشیم، خواهیم دید که منشا بسیاری از نابسامانی های اجتماعی در سطوح مختلف، جهل و نادانی عوامل و کارگزاران مختلف بوده است.


7- فقر زدایی
یکی از نیازهای اساسی هر انسانی در هر جامعه ای و با هر فرهنگی، پاسخ به نیازهای معیشتی است. بدون حداقل هایی از زندگی و تامین نیازهای مالی و معیشتی، چه بسا بسیاری از زمینه ها برای ارتکاب انواع کجروی ها و نیز بحران های اجتماعی از بین برود. از آن رو که نیاز مالی و فقر زمینه ساز این مسائل و مشکلات است، اسلام سازوکارهایی را برای از بین بردن فقر مالی پیش بینی کرده است. از جمله این سازوکارها طراحی برخی پرداخت های مالی است... این پرداخت ها عبارتند از: پرداخت های واجب و مستحب. خمس و زکات از جمله پرداخت های واجب است که در شرایط خاصی بر هر مسلمانی واجب می شود و باید درصدی از درآمد و اندوخته مالی خود را به بعضی از اعضا و اقشار جامعه بدهد. توجه به این نکته لازم است که بر اساس دستورهای دینی این پرداخت ها در حقیقت متعلق به همان افرادی است که باید بدان ها پرداخت شود و متون و منابع دینی خود عهده دار مشخص کردن آن ها نیز می باشند.
نوع دیگری از پرداخت های مالی وجود دارد که واجب نیستند، اما در مقابل آن پرداخت ها، مسلمانان با اجر و ثواب زیادی رو به رو می شوند. این پرداخت ها عبارتند از انفاق و صدقه. (تفسیر نمونه، ج2، ص38) در هر دو دسته از پرداخت ها، آیات و روایات بسیاری در منابع دینی وجود دارد. در همه این موارد؛ پرداخت کنندگان یا آنکه خود را موظف به آن پرداخت ها می دانند و یا آنکه سلامتی، توسعه در رزق و ... خود را در گرو این پرداخت ها می دانند. بنابراین، هیچ منتی بر گیرندگان آن کمک ها ندارند.


8- برگزاری مناسک عبادی و دینی
یکی از آموزه های اسلام برگزاری اعمال و مناسک عبادی به صورت جمعی، منظم، در اوقات خاص و به اشکالی خاص است. دقت در انجام این اعمال و کارکردهای آن، ذهن آدمی را به نظم حاکم بر سراسر این اعمال و مناسک رهنمون می کند. انجام این اعمال آن قدر دقیق و منظم طراحی شده که تخطی از آنها باعث عدم پذیرش آن اعمال می شود. حج به عنوان یکی از این مناسک در سرلوحه اعمال جمعی قرار دارد. در این ایام همه مسلمانان گرد هم آمده و هویت دینی خود را بازیافته و مشاهده می کنند. این فریضه اقتدار مسلمانان را به نمایش می گذارد. نگاهی گذرا بر سایر مناسک دینی اعم از فردی و جمعی، نظم را در سراسر آن نشان می دهد. نماز، خواه در شکل فردی و یا جمعی آن بیانگر رعایت اصول و قواعد خاص خود است. نماز صرفا یک نیایش آزاد نیست که هر کس در هر کجا و به هر شکل بتواند آن را انجام دهد، بلکه نمازگزار لازم است قواعدی را رعایت نماید. از قاعده وقت و زمان گرفته تا قاعده نظافت و آمادگی و جهت گیری جغرافیایی، زبان و ارکان و کیفیت بجا آوردن آن، تعداد رکعت ها و... همه حکایت از پایبندی به قواعد خاصی دارد که نمازگزار را مکلف به رعایت نظم می کند. این نظم حاکم بر اعمال و مناسک عبادی، در عبادت های دسته جمعی همچون نماز جمعه و جماعت بیشتر خود را نشان می دهد.


9- وفای به عهد
روشن است که زندگی اجتماعی بدون برقراری ارتباطات اجتماعی و تعاملات صورت نمی گیرد. اعضای جامعه همواره به حضور یکدیگر و نیز تعاون و همکاری در قالب همین تعاملات و توافقات نیاز داشته اند و همین نیاز اگر علت روی آوردن به زندگی اجتماعی نباشد، در سوگیری آنها به زندگی جمعی تاثیر بسزایی داشته است. هیچ تعاملی دوام نمی یابد، مگر آنکه در پرتو تبعیت از هنجارهای تعامل اجتماعی باشد. تا زمانی که در تعاملات اجتماعی اعتماد و اطمینان متقابل نسبت به هم وجود نداشته باشد، ارتباط ادامه پیدا نمی کند و هیچ یک از طرفین نمی تواند کنش طرف مقابل را شناخته و یا پیش بینی نماید. وفای به عهد و پیمان ها و توافق های اجتماعی پایه و اساس بسیاری از کنش های اجتماعی به شمار می رود.
پایبندی به عهد و پیمان ها همچون ریسمانی است که کنش های کنشگران را به هم گره می زند و در یک سطح کلان، نظم و امنیت را ایجاد می کند. در ساختار اجتماعی موقعیت ها و نقش های اجتماعی همچون عهد و پیمان ها و یا قراردادهای اجتماعی است که اعضا مطابق همان قراردادها به کنش های اجتماعی مبادرت می ورزند و زندگی اجتماعی را به پیش می برند. بنابراین، پایبندی به عهد و پیمان ها و قراردادها، ضمانتی است برای تنظیم کنش های متقابل اجتماعی. اگر این ضمانت ها اعتبار خود را از دست بدهد، عدم اعتماد عمومی نسبت به توافق ها جای آن را می گیرد و این موجب حاکم شدن بی قاعدگی ها و در نتیجه، هرج و مرج و بی نظمی می شود.
بنابراین، وفای به عهد یکی از ضروریات زندگی اجتماعی است.


10ـ ممانعت از فتنه و دنیاپرستی
بر اساس آموزه های اسلام، یکی از آفات نظم اجتماعی دنیاپرستی است. دنیاپرستی سرچشمه شکل گیری فتنه ها یعنی بحران های اجتماعی است. همواره آبشخورها، فتنه ها و دنیاپرستی اعضای موثر اجتماعی است. در فتنه ها شرایط بی هنجاری به وجود می آید، هنجارهای اجتماعی تضعیف شده و فردیت اعضا و سلیقه های شخصی نمودار می شود. در نتیجه، بحران های اجتماعی و تعارضات ساختی نمایانگر می شود. وقتی جامعه دچار بحران اجتماعی شد و بی هنجاری در آن نفوذ کرد، دیگر از نظم و انضباط اجتماعی اثری باقی نمی ماند و هیچ کس نمی تواند بر اساس هنجارها و قراردادهای اجتماعی عمل نماید. (نهج البلاغه، ص 210 ـ 211) بنابراین، باید جامعه را به گونه ای مدیریت نمود که زمینه های پیدایش فتنه ها به وجود نیاید و هر گاه به وجود آمد با آن به شدت برخورد کرد.


11- عدالت اجتماعی
یکی از اهداف بعثت انبیای الهی برقراری عدل و توسعه آن است. عدالت در همه زمینه ها جاری و ساری است. هیچ زمینه ای نیست که عدالت در آن راه نداشته باشد.
عدالت سطوح مختلفی دارد. مهم ترین سطح آن در پهنه و عرصه اجتماعی است. وقتی عدالت در جامعه برقرار باشد و امتیازهای اجتماعی عادلانه توزیع شود، هر کس این امکان برایش فراهم می شود که از فرصت های اجتماعی بهره ببرد. اگر جامعه ای به لحاظ ساختاری در برگیرنده عدالت اجتماعی باشد و همگان بتوانند از فرصت ها و امکانات اجتماعی به شکل عادلانه بهره مند شوند و به کمک آن امکانات به اهداف خود نایل گردند، دیگر دلیلی برای آن نمی ماند که راه های میانه را انتخاب کنند و به سوی انتخاب های فردی روی آورند. در چنین جامعه ای بستر برای ظلم و نادیده گرفتن حقوق مهیا و فراهم نیست و هیچ کس نمی تواند بر خلاف اصول هنجاری جامعه حرکت نماید. بنابراین، یکی از پیشنهادهای اسلام برای توسعه نظم اجتماعی، ایجاد عدالت و توسعه آن است.

وحید حاتمی.معارفی از کیهان





نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :