چهارشنبه - 2017 دسامبر 13 - 25 ربيع الاول 1439 - 22 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 193952
تاریخ انتشار : 4 آبان 1395 1:33
تعداد مشاهدات : 589

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر (عج)

آداب و سبک عزاداری برای ائمه معصومین

عزاداری در سنت اسلامی احکام و آدابی دارد که شناخت آن ضروری و عمل بدان لازم است


عزاداری در جهت وجوهی چون تعظیم و بزرگداشت، تسلیت و تعزیت و ترحیم و مانند آنها انجام می شود. در آموزه های اسلامی این ل به عنوان یک تکلیف از تکالیف شرعی مطرح است و احکام خاص و آداب ویژه ای دارد که شناخت آن می توند در انجام درست و مناسب آن کمک کرده و از هرگونه اعمال موهن و سست جلوگیری کند. نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های اسلام به برخی از آداب و سبک عزاداری برای اهل بیت(ع) اشاره کرده است.
***


اقسام تسلیت و تعزیت
انسان موجودی اجتماعی است و نمی تواند بدون دیگران به زندگی خود ادامه دهد. بسیاری از نیازهای معنوی و عاطفی انسان از طریق اجتماعات کوچک و بزرگ تامین می شود. نیاز انسان به محبت و مودت یک نیاز فطری و طبیعی است. بر همین اساس همدردی در هنگام بروز درد و همدلی برای راهیابی و برونرفت از فشارها و مصیبت ها از مهم ترین بازتاب های این نیاز عاطفی و اجتماعی انسان است.


اصولا هنگامی که فشارهای روانی دوچندان شود، شخص نیازمند کس یا کسانی است که با همدردی در هنگام بروز درد و همدلی برای راهیابی و برونرفت از فشارها و مصیبت ها از مهمترین بازتاب های این نیاز عاطفی و اجتماعی انسان است.


اصولا هنگامی که فشارهای روانی دوچندان شود، شخص نیازمند کس یا کسانی است که با همدردی در گام نخست و همدلی درگام بعدی، از این فشار بکاهند و زمینه بازگشت سلامت روانی و رفتار متعادل را فراهم سازند؛ زیرا فشارهای روانی، انسان را از حالت تعادل خارج می سازد و رفتارها و گاه بیماری های متعددی را موجب می شود که بسیار زیانبار و خطرآفرین است.
تسلیت و تسلی دادن و نیز دلداری، تلاشی از سوی دیگران برای کاستن فشارهایی است که شخص مصیبت زده با آن مواجه است. (لغت نامه، ج 7، ص 9703، «دلداری»)


گام نخست در دلداری دیگران، بیان واژگان عاطفی است که او را آرام ساخته و واکنش های هیجانی شدید ناخواسته را مهار می کند. خداوند در آیات قرآن نشان می دهد که بیان سخنان و کلمات آرامش بخش و عاطفی تا چه اندازه می تواند برای مهار نفس مصیبت زده و گذر از بحران مصیبت موثر باشد. خداوند هنگام فشار شدید بر پیامبر(ص) و دیگر اولیای الهی، ایشان را با کلمات و سخنانی عاطفی مورد خطاب قرار می دهد تا رنج و فشار سهمگین روانی مصیبت و درد کاهش یابد. از جمله این کلمات می توان به «لاتحزن»، «لاتخف»، «فلاتبتئس» و مانند آنها اشاره کرد.


مهم ترین کارکرد تسلی و دلداری به مصیبت زده، برطرف شدن حزن و اندوه (قصص، آیات 7 و 10) و از میان رفتن ترس و خوف است. (همان، هود، آیات 69 تا 74؛ حجر، آیات 51 و 53؛ ذاریات، آیات 28 و 29)


تسلیت و تعزیت دارای اقسام چندی است که این دسته بندی به دلایلی چون اختلاف مصیبت ها و موضوعاتی است که شخص با آن مواجه می شود. به عنوان نمونه وقتی شخصی از چیزی یا کسی می ترسد و خوف دارد. نوع دلداری با کسی که گرفتاری مصیبت از دست دادن فرزند و خویشان شده متفاوت است.


در آیه 7 سوره نمل خداوند از دلداری حضرت موسی(ع) به خانواده سخن می گوید، چرا که آنان در شرایط دشواری قرار داشتند و نیازمند دلداری بودند تا از آن موقعیت بحرانی و سخت عبور کنند.
خداوند خود در قرآن به دلداری خانواده شهدا می پردازد که عزیزی را در جهاد از دست داده اند. در این نوع از تعزیت و تسلیت، خداوند با بیان وضعیت شهدا و موقعیت آنان در بهشت و آخرت، به خانواده این عزیزان تسلیت و دلداری می دهد. (بقره، آیه 154؛ آل عمران، آیه 171)


کسی که با رفتار ناگهانی دیگری، در حالت خوف و ترس قرار گرفته (حجر، آیه 63؛ ص، آیات 21 و 22؛ شعراء، آیات 61 و 62) باید به گونه ای دلداری شود که با دلداری مال از دست داده یا فرزند از دست داده (قصص، آیه 7) یا مجاهدی که در کارزار جنگ سخت گرفتار آمده متفاوت است. خداوند برای دلداری مجاهدان، گاه با استفاده از میزان خسارت دشمن (نساء، آیه 104) و گاه با بیان برتری مجاهدان بر دشمنان (آل عمران، آیات 139 و 140) و گاه از راه دیگر به دلداری و تسلیت آنان می پردازد و دل های آنان را محکم می گرداند.


همچنین تسلیت و تعزیت گاه 1- برای تعظیم شعائر الهی (حج، آیه 32)؛ 2- اظهار مودت و دوستی (شوری، آیه 23)؛ 3 اظهار همدردی (قصص، آیه 7)؛ 4- تجلیل و تکریم و بزرگداشت افراد مهم و مانند آنهااست.
 

آداب عزاداری برای اهل بیت(ع)


عزاداری در سنت اسلامی احکام و آدابی دارد که شناخت آن ضروری و عمل بدان لازم است. از آنجا که عزاداری یک فعل از افعال مکلفین است باید در چارچوب یکی از احکام خمسه قرار گیرد. با توجه به اینکه اسلام عزاداری را حرام و مکروه ندانسته و حتی به شکلی آن را مستحب و بلکه مستحب موکد در برخی از موارد دانسته، باید احکام آن را شناخت. به نظر می رسد که برگزاری مراسمی برای تعزیت و تعظیم پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) اگر واجب نباشد مستحب موکد باشد؛ زیرا روایات بسیاری بر انجام آن تاکید دارد

امام صادق(ع) فرمودند: «شیعیان ما در شادی های ما شاد و در حزن و اندوه ما محزون و غمگین هستند.» (کامل الزیارات. باب 32. ص 101)


خداوند تعظیم شعائر را یک ارزش اسلامی دانسته و فرموده است: و من یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب؛ و هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دلهاست. (حج، آیه 32)

شکی نیست که بزرگداشت ایام الله و موالد و وفیات معصوم(ع) از مهمترین ایام الهی است که باید به عنوان شعائر الله بزرگ داشته شود.


امام صادق(ع) می فرماید: نفس المهموم لنا المغتم لظلمنا تسبیح و همه لامرنا عباده و کتمانه لسرنا جهاد فی سبیل الله؛ نفس کشیدن کسی که برای ما اندوهناک باشد، تسبیح و هم و غم او به خاطر ما عبادت است و پوشاندن راز ما جهاد در راه خدا است. (کافی، ص 128)


در روایت دیگر امام رضا(ع) به ریان بن شبیب، فرمود: «یا ابن شبیب ان کنت باکیا لشیئ فابک علی الحسین فانه ذبح کما یذهب الکبش...؛ ای پسر شبیب اگر بر مصیبتی گریه می کنی، بر حسین بن علی گریه کن چون که آن بزرگوار را همانند گوسفند سر بریدند و همراه او هیجده تن از اهل بیت او- که در زمین همانندی نداشتند- به شهادت رسیدند.»


سپس حضرت فرمود: «... فاحزن لحزننا و افرح لفرحنا؛ اگر خوشحال می شوی از اینکه در درجات عالی بهشت با ما باشی، در حزن ما محزون و در شادی ما شاد باش.» (بحارالانوار، 44، ص286)


برخی از مهم ترین آداب عزاداری درسوگ ائمه(ع) عبارت است از:


1- دلدادگی: کسی که عزادار اهل بیت است باید واقعاُ در دل عزادار باشد و دلدادگی خویش را نشان دهد. البته این امر نسبت به اهل بیت(ع) باید قوی تر و پررنگ تر باشد. پیامبر(ص) می فرماید: ان لقتل الحسین(ع) حراره فی قلوب المؤمنین لا تبرد ابدا؛ برای شهادت حسین(ع) حرارت و گرمایی در دل های مؤمنان است که هرگز سرد و خاموش نمی شود. (جامع احادیث الشیعه، ج12، ص556)


2- حزن و اندوه: از آداب عزاداری، داشتن حزن و اندوه درونی و قلبی است. امیرمؤمنان امام علی(ع) فرموده است: ان الله... اختار لنا شیعه ینصروننا و یفرحون بفرحنا و یحزنون لحزننا؛ خداوند برای ما، شیعیان و پیروانی برگزیده است که ما را یاری می کنند، با خوشحالی ما خوشحال می شوند و در اندوه و غم ما، محزون می گردند. (غررالحکم، ج1، ص235)


3- گریه: از آداب تعزیت و عزاداری، حزن و اندوه است که با گریستن خودنمایی می کند. چشمان گریان در مصیبت آثار و برکاتی دارد که از جمله آنها شادی در بهشت است. امام رضا(ع) فرموده است: هر کس که عاشورا، روز مصیبت و اندوه و گریه اش باشد، خداوند روز قیامت را برای او روز شادی و سرور قرار می دهد. (بحار الانوار، ج44، ص284) پیامبر اکرم(ص) فرمود: فاطمه جان! روز قیامت هر چشمی گریان است، مگر چشمی که در مصیبت و عزای حسین گریسته باشد، که آن چشم در قیامت خندان است و به نعمت های بهشتی مژده داده می شود. (بحارالانوار، ج44، ص293) در سیره پیامبر(ص) که ایشان بر شهیدان به شدت گریست. امام صادق(ع) فرمود: وقتی خبر شهادت جعفربن ابی طالب و زیدبن حارثه به پیامبر خدا رسید، از آن پس هرگاه وارد خانه می شد، بر آن دو شهید به شدت می گریست و می فرمود: آن دو شهید، با من هم سخن و همدم و انیس بودند و هر دو رفتند!... (من لا یحضره الفقیه، ج1، ص177)


4- اجتناب از خنده و شادی: کسی که عزادار است یا به تعزیت می رود باید از خنده و بروز شادی خودداری کند. حضور در مجالس عزاداری با صورت بشاش و خندان ناروا است. امام رضا(ع) فرموده است: هرگاه ماه محرم فرا می رسید، پدرم (موسی بن جعفر(ع)) دیگر خندان دیده نمی شد و غم و افسردگی بر او غلبه می یافت تا آن که ده روز از محرم می گذشت، روز دهم محرم که می شد، آن روز، روز مصیبت و اندوه و گریه پدرم بود. (امالی صدوق، ص111)


5- نوحه: نوحه کردن در عزا از دیگر آداب آن است. نوحه بر میت به معنای شیون کردن و با صدای بلند گریستن است؛ زیرا وقتی گفته می شود کبوتر نوحه کرد، مراد همان نغمه ای است که از کبوتر بیرون می آید. این نغمه هرگز با جیغ زدن معنا پیدا نمی کند. پس باید گفت نوحه کردن با جیغ زدن فرق دارد. آنچه در برخی از مجالس عزاداری مذهبی دیده می شود جیغ زدن است نه نوحه کردن. حضرت صادق(ع) فرمود: یک سال تمام، هر شب و روز بر حسین بن علی(ع) نوحه خوانی شد و سه سال، در روز شهادتش سوگواری برپا گشت. (بحارالانوار، ج79، ص102)


6- ندبه: از دیگر آداب عزاداری ندبه سرایی است که به معنای ذکر فضایل شخص همراه با گریه است. این واژه در اصل به معنای زخم و شکاف است که سرباز کرده باشد. عمل مستحب چون زیادتر از حد تکلیف است به عمل مندوب شهرت یافته است. امام صادق(ع) می فرماید: پدرم امام باقر(ع) به من فرمود: ای جعفر! از مال خودم فلان مقدار وقف نوحه خوانان کن که به مدت ده سال در «منا» در ایام حج، بر من نوحه خوانی و سوگواری و ندبه سرایی کنند. (بحارالانوار، ج46، ص220)


7- انشاد و سرایش: از دیگر آداب عزاداری سرایش فضایل شخص است. ابوهارون مکفوف می گوید: خدمت حضرت صادق(ع) رسیدم. امام به من فرمود: «برایم شعر بخوان». پس برایش اشعاری خواندم. فرمود: اینطور نه، همان طور که (برای خودتان) شعرخوانی می کنید و همانگونه که نزد قبر حضرت سیدالشهدا مرثیه می خوانی. (بحارالانوار، ج44، ص287) امام رضا(ع) به دعبل(شاعر اهل بیت) فرمود:ای دعبل! دوست دارم که برایم شعری بسرایی و بخوانی، چرا که این روزها (ایام عاشورا) روز اندوه و غمی است که بر ما خاندان رفته است. (جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 567)


8. رثاء: از همین روایت به دست می آید که رثاء درباره فضایل شخصی از دیگر آداب عزاداری است. (همان) رثاء و مرثیه به معنای تاسف خوردن همراه با غم و اندوه نسبت به امری است. البته در کاربردهای عربی این واژه به معنای شعر و نوحه خوانی بر مرده آمده است که همراه با ضجه و ناله و زاری است.


9. گریاندن: همان گونه که شخص حاضر برای تعزیت باید غمگین و محزون باشد و گریه کند همچنین از آداب عزاداری گریاندن دیگران با استفاده از شعر و نوحه و مراثی است.
امام صادق(ع) به جعفربن عفان فرمود: هیچ کس نیست که درباره حسین(ع) شعری بسراید و بگرید و با آن بگریاند مگر آنکه خداوند، بهشت را بر او واجب می کند و او را می آمرزد. (رجال شیخ طوسی، ص 289)


10. شعرسرایی: همان طور که خواندن شعر از دیگران در مجالس عزا خوب است همچنین سرودن شعر امری است که معصوم(ع) آن را می ستاید و تشویق می کند. امام صادق(ع) فرموده است: من قال فینا بیت شعر بنی الله له بیتا فی الجنه؛ هرکس در راه ما و برای ما یک بیت شعر بسراید، خداوند برای او خانه ای در بهشت، بنا می کند. (وسائل الشیعه، ج 10، ص 467)


11. مدح: مدیحه سرایی از دیگر آداب عزاداری است. امام صادق(ع) فرموده است: خدا را سپاس که در میان مردم، کسانی را قرار داد که به سوی ما می آیند و بر ما وارد می شوند و ما را مدح و مرثیه می گویند. (وسائل الشیعه، ج 10، ص 469) امام رضا(ع) فرمود: ای دعبل! برای حسین بن علی(ع) مرثیه بگو، تو تا زنده ای، یاور و ستایشگر مایی، پس تا می توانی، از یاری ما کوتاهی مکن. (جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 567)


12. اشک ریزی: پس اشک از دیدگان بر گونه ها از دیگر آداب عزاداری ائمه(ع) است که بیانگر حزن و اندوه شدید عزادار در مصیبت است. امام حسین فرموده است: من دمعت عیناه فینا قطرهًْ بواه الله عز وجل الجنهْ؛ چشمان هر کس که در مصیبتهای ما قطره ای اشک بریزد، خداوند او را در بهشت جای می دهد. (احقاق الحق، ج 5، ص 523) امام سجاد(ع) فرموده است: هر مومنی که چشمانش برای کشته شدن حسین بن علی و همراهانش اشکبار شود و اشک بر صورتش جاری گردد، خداوند او در را غرفه های بهشتی جای می دهد. (ینابیع الموده، ص 429)،


امام باقر(ع) پس از شنیدن سروده های «کمیت» درباره اهل بیت، گریست و سپس فرمود: هیچ کس نیست که ما را یاد کند، یا نزد او از ما یاد شود و از چشمانش هرچند به اندازه بال پشه ای اشک آید، مگر آنکه خداوند برایش در بهشت، خانه ای بنا کند و آن اشک را حجاب میان او و آتش دوزخ قرار دهد. (الغدیر، ج 2، ص 202)
امام صادق(ع) فرمود: هرکس که چشمش در راه ما گریان شود، بخاطر خونی که از ما ریخته شده است، یا حقی که از ما گرفته اند، یا آبرویی از ما یا یکی از شیعیان ما برده و هتک حرمت کرده اند، خداوند متعال به همین سبب، او را در بهشت جاودان، برای ابد جای می هد. (امالی شیخ مفید، ص 175)


اشک بر مصیبت های اهل بیت(ع) بسیار ثواب دارد که می توان گفت که ثواب آن بی حساب است. بنابراین در هر مصیبتی که برای ایشان اشک ریخته شود آن اشک، ارزشمند خواهد بود.
امام صادق(ع) فرموده است: لکل شیی ءثواب الا الدمعهًْ فینا؛ هر چیزی پاداش و مزدی دارد، مگر اشکی که برای ما ریخته شود که چیزی با آن برابری نمی کند و مزد بی اندازه دارد. (جامع احادیث الشیعه، ج 12، ص 548)


13. خناق و خفگی: گاه حزن بسیار شدید است به طوری که راه نفس بند می آید و انسان احساس خفگی می کند. این حالت برای تعزیت معصومان(ع) مجاز و از آداب است. امام سجاد(ع) فرمود: من هرگز شهادت فرزندان فاطمه(س) را به یاد نیاوردم، مگر آنکه به خاطر آن، چشمانم اشکبار و خفگی به من دست می دهد. (بحارالانوار، ج 46، ص 109)


14. مراسم خانگی: برگزاری مراسم خانگی از دیگر آدابی است که در روایات بر آن تاکید شده است. امام باقر(ع) نسبت به کسانی که در روز عاشورا نمی توانند به زیارت آن حضرت بروند، اینگونه دستور عزاداری دادند و فرمودند: هر کسی بر حسین(ع) ندبه و عزاداری و گریه کند و به اهل خانه خود دستور دهد که بر او بگریند و در خانه اش با اظهار بی تابی بر حسین مراسم عزاداری برپا کند و یکدیگر را با گریه و تعزیت و تسلیت گویی در سوگ حسین(ع) در خانه هایشان ملاقات کنند. (کامل الزیارات، ص 175.)


15. جزع و بی تابی: چنانکه از روایت پیشین به دست می آید جزع و بی تابی از دیگر آداب عزاداری است. (همان) جزع به معنای فریاد و جیغ زدن نیست، بلکه بی تابی است. که با اظهار غم و اندوه خودش را نشان می دهد و بی صبری را به نمایش می گذارد. در حالی که جیغ زدن در چنین مجالسی ناخوشایند است. امام صادق(ع) به «مسمع» که از سوگواران و گریه کنندگان بر عزای حسینی بود، فرمود: خداوند اشک تو را مورد رحمت قرار دهد. آگاه باش، تو از آنانی که از دلسوختگان ما به شمار می آیند و از آنانی که با شادی ما شاد می شوند و با اندوه ما غمگین می گردند. آگاه باش! تو هنگام مرگ، شاهد حضور پدرانم بر بالین خویش خواهی بود. (وسائل الشیعه، ج 10، ص 397) البته جزع و گریستن با صدای بلند برای افراد عادی کراهت دارد مگر برای امام معصوم(ع). امام صادق فرمود: کل الجزع و البکاء مکروه سوی الجزع و البکاء علی الحسین(ع) هر نالیدن و گریه ای مکروه است، مگر ناله و گریه بر حسین(ع) (بحارالانوار) ج 45، ص 313)


16. پرهیز از بیهودگی: در مجلس عزا باید مراقب بود به سبب فشار سهمگین مصیبت سخنان بیهوده و موجبات خشم و غضب الهی بر زبان نراند. امام صادق(ع) فرمود: چون ابراهیم پسر رسول خدا از دنیا رفت، چشم پیامبر پر از اشک شد. سپس پیامبر فرمود: چشم، اشکبار می شود و دل غمگین می گردد، ولی چیزی نمی گوئیم که خدا را به خشم آورد و ما در سوگ تو ای ابراهیم اندوهناکیم. (بحارالانوار، ج 22، ص 157)


17. احیای خط امامت: در مجالس از جمله مجالس عزاداری باید همواره اصل بر زنده نگه داشتن خط پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد بنابراین، ذکر روایات و آیات باید در دستور کار باشد و در این مجالس از آنها گفته شود. امام صادق(ع) فرموده است: تزاوروا و تلاقوا و تذاکروا و احیوا امرنا؛ به زیارت و دیدار یکدیگر بروید، با هم به سخن و مذاکره بنشینید و امر ما را (کنایه از حکومت و رهبری) زنده کنید. (بحارالانوار، ج 71، ص 352) همچنین امام صادق(ع) از «فضیل» پرسید: آیا (دور هم) می نشینید و حدیث و سخن می گویید؟ گفت: آری فرمود: اینگونه مجالس را دوست دارم، پس امر (امامت) ما را زنده بدارید.


خداوند رحمت کند کسی را که امر و راه ما را احیا کند. (وسایل الشیعه، ج 10، ص 392)

امام رضا(ع) نیز فرموده است: هرکس که در مجلسی بنشیند که در آن، امر (و خط و مرام ما) احیا می شود، دلش در روزی که دلها می میرند، نمی میرد. (بحارالانوار، ج 44، ص 278)

محمد نودهی معارفی از کیهان



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :